Συνέντευξη στη Γεωργία Μακρογιώργου
Στο πλαίσιο της 22ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης, ο ΟΣΔΕΛ (Οργανισμός Συλλογικής Διαχείρισης Έργων του Λόγου), που συμμετείχε και φέτος, διοργάνωσε μια ζωντανή συζήτηση με τίτλο «Ανθρώπινη δημιουργία και τεχνητή νοημοσύνη: Σύγκρουση ή συνύπαρξη;». Ο διευθυντής του ΟΣΔΕΛ Γιωργανδρέας Ζάννος με μακρά εμπειρία στο δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας και στη συλλογική διαχείριση δικαιωμάτων, απαντάει στις ερωτήσεις της Γεωργίας Μακρογιώργου καταθέτοντας μια ουσιαστική οπτική για τα όρια, τις προκλήσεις και τις δυνατότητες αυτής της νέας εποχής.
Τεχνητή Νοημοσύνη και ανθρώπινη δημιουργία: σύγκρουση ή συνύπαρξη;
Σήμερα που η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) αναπτύσσεται ανεξέλεγκτα και χωρίς κανόνες αναμφίβολα αποτελεί απειλή για την ανθρώπινη δημιουργία. Απειλή γιατί αφενός, εκμεταλλεύεται τα έργα εκατομμυρίων δημιουργών χωρίς την άδειά τους και χωρίς να τους αποζημιώνει, και αφετέρου γιατί μέσω της ΤΝ μπορούν να δημιουργηθούν απομιμήσεις έργων που υποκαθιστούν τα πρωτότυπα και «καταργούν» τον δημιουργό.
Σε όλο αυτό, πρέπει να συνυπολογίσει κανείς ότι τα έργα που παράγονται από συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, δηλαδή μέσω αλγορίθμων και στατιστικών αναλύσεων προϋφιστάμενων έργων ως μη ανθρώπινα δημιουργήματα, δεν φέρουν τα ανθρώπινα εκείνα στοιχεία όπως η εμπειρία, το συναίσθημα, οι αισθήσεις, το όραμα, η πίστη, η αμφισβήτηση, η φαντασία, τα κοινωνικά αιτήματα και όλα αυτά τα προσωποπαγή στοιχεία που χαρακτηρίζουν τα αληθινά πρωτότυπα σύγχρονα έργα που συγκινούν, κινητοποιούν, εκφράζουν τη συλλογική συνείδηση, και εξελίσσουν την Τέχνη και τον πολιτισμό.
Δεν πρέπει όμως να αντιμετωπίζουμε την τεχνητή νοημοσύνη μόνον ως απειλή, αφού αποτελεί αναμφίβολα και ένα εξαιρετικά χρήσιμο εργαλείο, το οποίο εφόσον χρησιμοποιηθεί σωστά, και με κανόνες, μπορεί να διευκολύνει και να διευρύνει την ανθρώπινη δημιουργικότητα.
Ποια είναι τα βασικά ζητήματα πνευματικής ιδιοκτησίας που τίθενται σήμερα με την Τεχνητή Νοημοσύνη;
Αν έπρεπε να σταχυολογήσω τα βασικά, θα επέλεγα κυρίως τα ζητήματα αμοιβής, στα οποία αναφέρθηκα και προηγουμένως και το ζήτημα του ποιος είναι ο δημιουργός. Η επέλαση εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης που χρησιμοποιούν προστατευόμενα έργα χωρίς αμοιβή των δημιουργών, θέτει ένα κυρίαρχο πρακτικό και νομικό πρόβλημα που απαιτεί επίλυση: πως ακριβώς θα προκύψει μία δίκαιη και αναλογική αμοιβή των δημιουργών για την χρήση των έργων τους. Δεύτερον, εξακολουθεί να μένει αναπάντητο, σε ποιο βαθμό ένα έργο που δημιουργείται μέσω ΤΝ ανήκει στους δημιουργούς που συνέβαλαν μέσω των έργων τους στην εκπαίδευση των εργαλείων της τεχνητής νοημοσύνης ή στον δημιουργό που χρησιμοποιεί την ΤΝ δίδοντας πρωτότυπες εντολές και παραμέτρους για τη δημιουργία ενός έργου.
Πώς μπορούν να προστατευθούν και να αμείβονται δίκαια οι δημιουργοί;
Το κρίσιμο σήμερα ζήτημα είναι πώς ένας δημιουργός μπορεί να ασκήσει τα δικαιώματά του έναντι των μεγάλων τεχνολογικών κολοσσών που αναπτύσσουν και ελέγχουν την τεχνολογία της ΤΝ. Διότι ο νόμος αναγνωρίζει σχετικά πνευματικά δικαιώματα στους δημιουργούς τα οποία όμως είναι πολύ δύσκολο να ασκηθούν. Π.χ. πρακτικά είναι αδύνατον σε έναν δημιουργό να αποδείξει ότι ένα γλωσσικό μοντέλο ή εφαρμογή ΤΝ έχει εκπαιδευθεί με τα έργα του ώστε να διεκδικήσει αποζημίωση. Θα πρέπει να θεσπισθούν αποτελεσματικοί κανόνες διαφάνειας που θα υποχρεώνουν τις εταιρείες ΤΝ να κοινοποιούν ποια έργα έχουν χρησιμοποιήσει και να αποκτούν τη σχετικά άδεια από τους δημιουργούς καταβάλλοντας σχετική αποζημίωση. Και όταν μια εφαρμογή ΤΝ χρησιμοποιείται για τη δημιουργία νέων έργων με τη χρήση προϋφιστάμενων έργων θα πρέπει ο δημιουργός των προϋφιστάμενων έργων να μπορεί είτε να τα εξαιρέσει είτε να αποζημιωθεί για τη χρήση τους.
Το σημερινό νομικό πλαίσιο επαρκεί ή χρειάζονται νέοι κανόνες;
Το θέμα που χρειάζεται νέα ρύθμιση είναι η ενίσχυση της θέσης του δημιουργού έναντι των μεγάλων τεχνολογικών εταιρειών. Εκτός από αυστηρούς κανόνες διαφάνειας θα πρέπει να παρασχεθούν νέα δικονομικά μέσα στον δημιουργό ώστε να μπορεί να ασκεί τα δικαιώματά του. Η Γαλλία που είναι πάντα πρωτοπόρος στην προστασία των δημιουργών και εν γένει του Πολιτισμού, ήδη προχωρά στην θεσμοθέτηση ενός νέου τεκμηρίου που θα διευκολύνει τον δημιουργό στην απόδειξη της χρήσης των έργων του. Παράλληλα ο θεσμός της συλλογικής διαχείρισης, δηλαδή της από κοινού διαχείρισης των πνευματικών δικαιωμάτων από το σύνολο των δημιουργών κάθε κατηγορίας έργων μπορεί σε ένα βαθμό να εξισορροπήσει την παντοδύναμη διαπραγματευτική ισχύ των εταιρειών ΤΝ.
Ποιο μήνυμα θα δίνατε σήμερα στους νέους δημιουργούς;
Θα συμβούλευα να εξακολουθούν με μεγαλύτερο πείσμα να ασκούν την τέχνη τους αποκτώντας όλη τη γνώση και εμπειρία της παράδοσης, αλλά παράλληλα να αξιοποιούν αυτή τη γνώση και με τα νέα εργαλεία της τεχνητής νοημοσύνης. Διότι τα αποτελέσματα τα οποία παράγει η ΤΝ εξαρτώνται εν πολλοίς από το ταλέντο και τη γνώση του δημιουργού που τα χειρίζεται. Παράλληλα, οι νέοι αλλά και όλοι οι δημιουργοί θα πρέπει να γίνονται μέλη των οργανισμών συλλογικής διαχείρισης, ώστε να μπορούν να δρέπουν και τους καρπούς της εργασίας τους ακόμα και όταν αυτή γίνεται αντικείμενο εκμετάλλευσης μέσω της ΤΝ και των πολύ μεγάλων τεχνολογικών εταιρειών.
