Η υγεία του εγκεφάλου δεν εξαρτάται από έναν μόνο παράγοντα, αλλά από ένα πλέγμα συνηθειών, καταστάσεων και βιολογικών κινδύνων που συσσωρεύονται με τον χρόνο. Η άνοια, με συχνότερη μορφή τη νόσο Αλτσχάιμερ, δεν αποτελεί φυσιολογικό μέρος της γήρανσης, παρότι η ηλικία παραμένει ο σημαντικότερος παράγοντας κινδύνου. Όσο μεγαλώνουμε, αυξάνονται οι πιθανότητες εμφάνισης προβλημάτων μνήμης και σκέψης, όμως η εξέλιξη αυτή δεν είναι αναπόφευκτη. Τα γονίδια που κληρονομούμε παίζουν ρόλο, αλλά εξίσου καθοριστικές φαίνεται να είναι και οι επιλογές της καθημερινής ζωής: η διατροφή, η άσκηση, η ποιότητα του ύπνου, η κοινωνική επαφή και η συνολική φροντίδα του οργανισμού. Η Καθηγήτρια Θεραπευτικής – Επιδημιολογίας – Προληπτικής Ιατρικής, Παθολόγος (Θεραπευτική Κλινική Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, Νοσοκομείο Αλεξάνδρα) Θεοδώρα Ψαλτοπούλου και η Αλεξάνδρα Σταυροπούλου (Βιολόγος) συνοψίζουν παράγοντες κινδύνου για την εμφάνιση άνοιας.
Ιδιαίτερα σημαντική είναι η κατάσταση της καρδιάς και των αγγείων. Η καρδιοπάθεια, η αθηροσκλήρωση, η υψηλή χοληστερόλη, η υπέρταση, ο διαβήτης και το κάπνισμα συνδέονται όχι μόνο με εμφράγματα και εγκεφαλικά επεισόδια, αλλά και με αυξημένο κίνδυνο άνοιας. Όταν τα αγγεία φθείρονται ή η ροή του αίματος προς τον εγκέφαλο δυσκολεύεται, επηρεάζονται περιοχές που είναι υπεύθυνες για τη μνήμη, την προσοχή και την κρίση. Αυτό εξηγεί γιατί η αγγειακή υγεία θεωρείται σήμερα κεντρικός άξονας για την πρόληψη της γνωστικής έκπτωσης. Ο διαβήτης, για παράδειγμα, μπορεί να καταστρέψει τα αιμοφόρα αγγεία και να μειώσει την αιμάτωση του εγκεφάλου, αυξάνοντας τον κίνδυνο αγγειακής άνοιας. Παρότι δεν έχουν απαντηθεί όλα τα επιστημονικά ερωτήματα, η σωστή ρύθμιση του σακχάρου, η φυσική δραστηριότητα και η ισορροπημένη διατροφή φαίνεται ότι μπορούν να επιβραδύνουν την επιδείνωση.
Η παχυσαρκία, ιδιαίτερα στη μέση ηλικία, εντάσσεται στο ίδιο ανησυχητικό πλαίσιο. Το αυξημένο βάρος συνδέεται με μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης καρδιοπάθειας και διαβήτη, που με τη σειρά τους σχετίζονται με την άνοια. Αντίστοιχα, η υψηλή χοληστερόλη στη μέση ηλικία έχει συνδεθεί με αυξημένες πιθανότητες εμφάνισης Αλτσχάιμερ αργότερα, έστω κι αν ο ακριβής μηχανισμός δεν είναι ακόμη πλήρως ξεκαθαρισμένος. Το μήνυμα, πάντως, είναι σαφές: ό,τι προστατεύει την καρδιά, συχνά προστατεύει και τον εγκέφαλο.
Η διατροφή παίζει επίσης κρίσιμο ρόλο. Διατροφή που συνδυάζει υπερβολικά αμυλούχα τρόφιμα με επεξεργασμένα προϊόντα, όπως αλλαντικά, γλυκά, πατάτες και αλκοόλ, σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο άνοιας. Αντίθετα, όσοι διατηρούν καλύτερη εγκεφαλική υγεία τείνουν να συνοδεύουν την κατανάλωση κρέατος με φρούτα και λαχανικά. Επίσης, η συχνή κατανάλωση πρόχειρου φαγητού, όπως μπέργκερ, τηγανητές πατάτες, πατατάκια και αναψυκτικά, συνδέεται με μικρότερο μέγεθος σε περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη μάθηση, τη μνήμη και την ψυχική υγεία. Αντίθετα, μούρα, δημητριακά ολικής άλεσης, ξηροί καρποί και πράσινα φυλλώδη λαχανικά φαίνεται να υποστηρίζουν καλύτερα τη λειτουργία του εγκεφάλου. Ακόμη και η υπερφαγία από μόνη της, ακόμη κι όταν αφορά “σωστές” τροφές, μπορεί μακροπρόθεσμα να επιβαρύνει τη σκέψη και τη μνήμη.
Η άσκηση αποτελεί έναν από τους πιο σταθερά αναφερόμενους προστατευτικούς παράγοντες. Η έλλειψη τακτικής άσκησης συνδέεται με μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης άνοιας, ενώ ταυτόχρονα αυξάνει και τον κίνδυνο για διαβήτη, υπέρταση και καρδιοπάθεια. Ακόμη και ένας γρήγορος περίπατος, λίγη κηπουρική ή άλλη μέτρια δραστηριότητα μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά. Η τακτικότητα έχει μεγαλύτερη σημασία από την ένταση.
Εξίσου υποτιμημένος αλλά καθοριστικός παράγοντας είναι ο ύπνος. Οι συχνές διαταραχές ύπνου, οι πολλές αφυπνίσεις μέσα στη νύχτα ή η χρόνια έλλειψη επαρκούς ξεκούρασης συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο άνοιας και μπορεί να επιδεινώσουν υπάρχοντα προβλήματα. Η διατήρηση σταθερού ωραρίου, η αποφυγή αλκοόλ, καφεΐνης και οθονών το βράδυ, καθώς και μια ήρεμη βραδινή ρουτίνα, μπορούν να βοηθήσουν σημαντικά. Ο εγκέφαλος χρειάζεται τον ύπνο όχι μόνο για να ξεκουραστεί, αλλά και για να οργανώσει, να αποθηκεύσει και να επεξεργαστεί τις πληροφορίες της ημέρας.
Η ψυχική και κοινωνική ζωή έχουν επίσης βαρύνουσα σημασία. Η μοναξιά, όταν διαρκεί στον χρόνο, φαίνεται να αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο άνοιας, ακόμη και σε άτομα που δεν έχουν άλλους ισχυρούς επιβαρυντικούς παράγοντες. Σημασία δεν έχει τόσο ο αριθμός των κοινωνικών επαφών, όσο το πραγματικό αίσθημα σύνδεσης. Οι άνθρωποι που έχουν ουσιαστικούς δεσμούς με λίγους έστω κοντινούς ανθρώπους φαίνεται να προστατεύονται περισσότερο από τη γνωστική φθορά. Παράλληλα, η κατάθλιψη έχει συσχετιστεί με υψηλότερο κίνδυνο άνοιας, αν και δεν είναι ξεκάθαρο αν λειτουργεί ως αιτία, ως πρώιμο σύμπτωμα ή ως ένδειξη άλλων νευρολογικών προβλημάτων. Σε κάθε περίπτωση, η επίμονη θλίψη δεν πρέπει να αγνοείται, αφού η θεραπεία και η ψυχολογική υποστήριξη μπορούν να βελτιώσουν ουσιαστικά την ποιότητα ζωής.
Επιπρόσθετα, η ατμοσφαιρική ρύπανση, ιδιαίτερα το διοξείδιο του αζώτου και τα αιωρούμενα μικροσωματίδια, έχει συνδεθεί με αυξημένη πιθανότητα άνοιας. Η μειωμένη όσφρηση στους ηλικιωμένους φαίνεται επίσης να μπορεί να λειτουργήσει ως πρώιμο προειδοποιητικό σημάδι, αφού πολλοί άνθρωποι με άνοια είχαν παρουσιάσει διαταραχή όσφρησης αρκετά χρόνια πριν από τη διάγνωση. Οι κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις, ειδικά όταν είναι σοβαρές ή επαναλαμβανόμενες, αυξάνουν επίσης σημαντικά τον κίνδυνο πολλά χρόνια αργότερα. Ακόμη, το κάπνισμα επιβαρύνει τα αγγεία, αυξάνει τον κίνδυνο εγκεφαλικού και σχετίζεται με μικρότερο όγκο εγκεφάλου και χειρότερη μνήμη. Τέλος, ακόμη και η πολύ δυνατή χρήση ακουστικών μπορεί να βλάψει την ακοή, και η απώλεια ακοής σε μεγαλύτερες ηλικίες έχει συνδεθεί με προβλήματα μνήμης και εγκεφαλικής λειτουργίας.
Συνολικά, η προστασία του εγκεφάλου δεν ξεκινά όταν εμφανιστούν τα πρώτα συμπτώματα, αλλά πολύ νωρίτερα, μέσα από μικρές και σταθερές επιλογές. Υγιής καρδιά, σωστή διατροφή, άσκηση, ποιοτικός ύπνος, κοινωνική σύνδεση, αποφυγή καπνίσματος και έγκαιρη αντιμετώπιση σωματικών και ψυχικών προβλημάτων συνθέτουν ένα ισχυρό πλαίσιο πρόληψης.
