Β΄Μια περιπλάνηση σε έναν τόπο όπου συντελέστηκε η πιο ακραία βαρβαρότητα, ένας «διάλογος» με κάποιον που δεν είναι πια εδώ, ένα αντικείμενο που λειτουργεί ως γέφυρα με το παρελθόν και ένα ζωντανό σύμβολο της διαρκούς προσπάθειας για ελευθερία. Αυτά είναι τα «συστατικά» που συνθέτουν το ντοκιμαντέρ «Tell Me / Πες μου» του Νίκου Μεγγρέλη, το οποίο ακολουθεί την προσπάθεια της Ρενέ Ρεβάχ να ανασυνθέσει τη διαδρομή της οικογένειάς της -Ελλήνων Εβραίων της Θεσσαλονίκης που εκτοπίστηκαν στο Άουσβιτς κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και δεν επέστρεψαν ποτέ.
Η ταινία, σε σκηνοθεσία του Νίκου Μεγγρέλη και σενάριο της φωτογράφου Ρενέ Ρεβάχ και του ίδιου, θα κάνει την παγκόσμια πρεμιέρα της στο 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης. Η δημιουργία της ξεκίνησε σχεδόν τυχαία, έπειτα από μια σειρά συμπτώσεων. «Είχα πάει να δω μια έκθεση για τα 100 χρόνια της εταιρείας Παπαδοπούλου και στα ψιλά γράμματα διάβασα ότι οι ιδρυτές της είχαν κρύψει και είχαν σώσει έναν Εβραίο στην Κατοχή, χωρίς να αναφέρεται το όνομά του», λέει στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο Νίκος Μεγγρέλης. «Την επόμενη μέρα πήγα στην έκθεση φωτογραφίας της Ρενέ -την οποία γνωρίζω, καθώς μας συνδέει το ίδιο πάθος, η φωτογραφία- και της το ανέφερα. Μου είπε: “Αυτός είναι ο παππούς μου”. Και της απάντησα αμέσως: “Αυτό πρέπει να το κάνουμε ντοκιμαντέρ”», συμπληρώνει. Έτσι ξεκίνησε, πριν από περίπου δυόμισι χρόνια, η δημιουργία της ταινίας.
Η πρόθεση των δημιουργών ήταν εξαρχής να αποφύγουν την επανάληψη της γνώριμης κινηματογραφικής προσέγγισης του Ολοκαυτώματος. «Πολλοί μου έλεγαν: “Ακόμα ένα ντοκιμαντέρ για το Άουσβιτς;”. Η δική μας πρόθεση ήταν να κάνουμε κάτι διαφορετικό. Να μην αναπαράγουμε τα γνωστά ιστορικά ντοκουμέντα, όσο πολύτιμα κι αν είναι, αλλά να εστιάσουμε σε μια ανθρώπινη ιστορία μέσα σε αυτή τη μεγάλη θάλασσα της απώλειας», εξηγεί.
Η ταινία καταγράφει τη Ρενέ Ρεβάχ να ακολουθεί το ίχνος των προγόνων της, από τα τρένα της Θεσσαλονίκης μέχρι το Άουσβιτς και το Μπίρκενάου, φωτογραφίζοντας τα τοπία όπου εκτυλίχθηκε η τραγωδία. Κατά τη διάρκεια της περιπλάνησής της στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, η ηρωίδα επιχειρεί επίσης έναν «διάλογο» με τον παππού της. «Του δείχνει πού μπορεί να ήταν η μητέρα του, τα αδέρφια του, τα ανίψια του. Είναι σαν να τον παίρνει από το χέρι και μαζί με αυτόν παίρνει κι εμάς, τους θεατές, δείχνοντάς μας τα σημεία όπου εκτυλίχθηκε η τραγωδία του Ολοκαυτώματος», αναφέρει ο σκηνοθέτης.
Ένα κομμάτι υφάσματος που ανήκε στη γιαγιά της Ρενέ και τη συνοδεύει στο ταξίδι, αποτελεί έναν ακόμη βασικό άξονα της αφήγησης. Σύμφωνα με τον σκηνοθέτη, συμβολίζει «τις ψυχές των ανθρώπων που χάθηκαν». Το τέταρτο αφηγηματικό στοιχείο είναι ένα πουλί, το οποίο εντόπισε τυχαία μία από τις φορές που βρέθηκε στο Άουσβιτς. «Αυτό το πουλί ήταν εγκλωβισμένο στους κοιτώνες των γυναικών και προσπαθούσε να φύγει, αλλά δεν τα κατάφερνε. Στην ταινία ενσαρκώνει την αέναη προσπάθεια όλων των ζωντανών πλασμάτων για ελευθερία», υπογραμμίζει ο κ. Μεγγρέλης.
Τα γυρίσματα στο Άουσβιτς αποτέλεσαν μια βαθιά φορτισμένη εμπειρία για το συνεργείο, το οποίο εξασφάλισε ειδική άδεια ώστε να μπορεί να βρίσκεται εκεί από τις 4 τα ξημερώματα. «Ειδικά στους κλειστούς χώρους, παρόλο που ήμασταν εγώ, η Ρενέ, τα άτομα του συνεργείου και μία ξεναγός που μας συνόδευε διαρκώς, αισθανόμασταν ότι δεν ήμασταν μόνοι. Σαν να υπήρχαν και οι ψυχές των ανθρώπων που έζησαν εκεί», λέει με συγκίνηση.
Για τον λόγο αυτό, η ταινία προσεγγίζει το θέμα με κυρίαρχα στοιχεία τη σιωπή και τις σκιές. «Δίνω επίσης μεγάλη έμφαση στην καταγραφή της φύσης, που έρχεται σε τεράστια αντίθεση με τη βαρβαρότητα του στρατοπέδου. Η φύση είναι ήρεμη, όμορφη και δημιουργεί συνεχώς νέα πράγματα, ενώ στο στρατόπεδο έχουν συμβεί τα πιο βάρβαρα εγκλήματα», αναφέρει.
Στόχος του ντοκιμαντέρ, όπως επισημαίνει, δεν είναι μόνο να θυμίσει το ιστορικό γεγονός, αλλά και να θέσει ένα βαθύτερο ερώτημα για τις κοινωνίες του σήμερα. Το Άουσβιτς, εξηγεί, δεν εμφανίστηκε ξαφνικά, αλλά αποτέλεσε το αποτέλεσμα μιας μακράς διαδικασίας. «Ήταν οι ηγέτες που κατασκεύασαν έναν εχθρό. Ένα μεγάλο μέρος των κοινωνιών υιοθέτησε αυτές τις αντιλήψεις, βρήκε στο πρόσωπο των Εβραίων τον εχθρό του και τον δαιμονοποίησε. Στη συνέχεια δαιμονοποιήθηκε και κάθε τι διαφορετικό: οι ομοφυλόφιλοι, οι Ρομά, οι πολιτικοί υποστηρικτές των ανθρωπίνων και δημοκρατικών δικαιωμάτων», επισημαίνει ο Νίκος Μεγγρέλης. Η διαδικασία αυτή, σύμφωνα με τον ίδιο, κατέληξε στην εξόντωση εκατομμυρίων ανθρώπων. «Θέλουμε να δώσουμε χώρο στον θεατή να σκεφτεί πώς φτάσαμε εκεί. Να ξεφύγουμε από τους αριθμούς και να εστιάσουμε στη μικρή ανθρώπινη ιστορία, σε αυτή τη μικρή κουκκίδα που συμπυκνώνει τον πόνο και την απώλεια», σημειώνει.
Ο σκηνοθέτης μιλά με ιδιαίτερη συγκίνηση και για τη συνεργασία με τη Ρενέ Ρεβάχ και την ομάδα της ταινίας. Όπως τονίζει, όλοι οι συνεργάτες εργάστηκαν με σεβασμό απέναντι στο τραύμα που πραγματεύεται η ιστορία, προσπαθώντας να αποδώσουν το θέμα με ευαισθησία και προσήλωση.
Για τον ίδιο, η παρουσία της ταινίας στο 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, στο τμήμα Ανοιχτοί Ορίζοντες, έχει και ιδιαίτερη προσωπική σημασία. «Έχω συμμετάσχει στο φεστιβάλ περισσότερες από δέκα φορές, με διαφορετικούς ρόλους. Είναι ένα φεστιβάλ που κάθε χρόνο ανανεώνεται, χτίζει πάνω στις προηγούμενες χρονιές και γίνεται καλύτερο. Αποτελεί μεγάλο προνόμιο για τη Θεσσαλονίκη και για την τέχνη του ντοκιμαντέρ», λέει, αποκαλύπτοντας την πρόθεσή του, κάποια στιγμή που θα σταματήσει να κάνει ταινίες, να προσφέρει εθελοντικά στο φεστιβάλ.
Το ντοκιμαντέρ «Tell Me / Πες μου» θα κάνει την παγκόσμια πρεμιέρα του το Σάββατο 14 Μαρτίου, στις 21:00, στην αίθουσα Τζον Κασσαβέτης, στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης.
- ΑΠΕ-ΜΠΕ/Βαρβάρα Καζαντζίδου
