Παραμονή Χριστουγέννων σήμερα και, όπως προστάζει το έθιμο, οι παιδικές φωνές γεμίζουν τους δρόμους με τα χριστουγεννιάτικα κάλαντα. Παιδιά κρατώντας στα χέρια τους τρίγωνα ή άλλα μουσικά όργανα βγαίνουν από νωρίς για να μεταφέρουν το γιορτινό μήνυμα από σπίτι σε σπίτι.
Τα κάλαντα ψάλλονται κυρίως από παιδιά, αν και δεν λείπουν οι περιπτώσεις όπου συμμετέχουν έφηβοι ή ακόμη και ενήλικες, μεμονωμένα ή σε ομάδες. Συνοδεύονται παραδοσιακά από το σιδερένιο τρίγωνο, ενώ συχνά ακούγονται και άλλα όργανα, όπως φυσαρμόνικα, ακορντεόν, τύμπανο ή φλογέρα. Πριν ξεκινήσουν, οι καλαντιστές ρωτούν το καθιερωμένο «Να τα πούμε;» και, με την απάντηση «Να τα πείτε», αρχίζει το τραγούδι.
Αφού δοθούν οι ευχές για «Χρόνια Πολλά», ακολουθεί το φιλοδώρημα, που σήμερα είναι κυρίως χρηματικό, ενώ παλαιότερα προσφερόταν συχνά σε είδος. Τα κάλαντα αποτελούν δημοτικά τραγούδια που περνούν από γενιά σε γενιά, υμνώντας τη γέννηση του Χριστού και τη νέα χρονιά που πλησιάζει.
Παρά την απλότητά τους, παραμένουν αναπόσπαστο κομμάτι της χριστουγεννιάτικης παράδοσης, μεταφέροντας μηνύματα χαράς, αισιοδοξίας και ελπίδας, είτε ερμηνεύονται από παιδιά, είτε από ενήλικες ή οργανωμένες χορωδίες.
Από πού προέρχεται το έθιμο
Η προέλευση του εθίμου είναι μάλλον διονυσιακή, καθώς στις αρχαίες διονυσιακές γιορτές τα παιδιά συνήθιζαν να τραγουδούν για την καλή χρονιά, κρατώντας ένα κλαδί ελιάς τυλιγμένο με μαλλί προβάτου, το οποίο συμβόλιζε την ευφορία και τη γονιμότητα.
Ετυμολογικά, η λέξη κάλαντα προέρχεται από τις Ρωμαϊκές καλένδες (δηλαδή τις πρώτες μέρες) του Ιανουαρίου, του πρώτου μήνα του χρόνου. Μάλιστα πριν τον 2ο αιώνα π.Χ. ο πρώτος μήνας του Ρωμαϊκού ημερολογίου ήταν ο Μάρτιος κι έτσι η πρωτοχρονιά γιορταζόταν τότε. Αν και αρχικά η Εκκλησία απέρριψε τα κάλαντα ως ειδωλολατρικό έθιμο, στη συνέχεια το αποδέχτηκε και το αφομοίωσε σε τόσο μεγάλο βαθμό που κατέληξε να αποκτήσει καθαρά θρησκευτικό περιεχόμενο.
Εκτός αυτού, καθιερώθηκε να λέμε τα κάλαντα όχι μόνο την παραμονή της Πρωτοχρονιάς, αλλά πριν από όλες τις μεγάλες γιορτές όπως τα Χριστούγεννα, τα Φώτα, του Λαζάρου, των Βαΐων κλπ. Σε κάθε περίπτωση, τα κάλαντα εκτός από τα χαρμόσυνα μηνύματα των γιορτών, φέρνουν και ευχές για καλή τύχη σε όλο τον κόσμο.
Τα Κάλαντα των Χριστουγέννων
Καλήν εσπέραν άρχοντες,
αν είναι ορισμός σας,
Χριστού τη Θεία γέννηση,
να πω στ’ αρχοντικό σας.
Χριστός γεννάται σήμερον,
εν Βηθλεέμ τη πόλη,
οι ουρανοί αγάλλονται,
χαίρεται η φύσης όλη.
Εν τω σπηλαίω τίκτεται,
εν φάτνη των αλόγων,
ο βασιλεύς των ουρανών,
και ποιητής των όλων.
