Της Χιονίας Βλάχου – Μπλιάτκα
Η Θεσσαλονίκη αποτελεί για ‘κείνον σταθερό σημείο αναφοράς. Πόλη που εμπνέει δημιουργούς, υποδέχεται νέες ιδέες, είναι για τον ίδιο τόπος ιδανικός του βίου.
Γεννημένος στην Άνω Πόλη, σε προσφυγική γειτονιά, περιγράφει την πόλη όχι ως θεματικό υλικό, αλλά ως αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής του. Όπως τονίζει, «η Θεσσαλονίκη δεν επέστρεψε ποτέ στο έργο μου, γιατί δεν έφυγε ποτέ από τη ζωή μου».
Η μνήμη, η αυθεντικότητα των ανθρώπων και οι ιστορίες τους τον συνοδεύουν, όπως λέει, μέχρι σήμερα και διαμορφώνουν τον χαμηλόφωνο αλλά ουσιαστικό λόγο των στίχων του.
Ανατρέχοντας στα παιδικά και μαθητικά του χρόνια, συνδέει τη μετέπειτα πορεία του με την πρώιμη αγάπη για το διάβασμα και την ευχέρειά του στον γραπτό λόγο.
Η στιχουργική, όπως λέει, δεν προέκυψε ως φιλοδοξία αλλά ως φυσική κατάληξη. Καθοριστικό ρόλο στην αρχική του πορεία έπαιξε η Χριστιάνα, από τους πρώτους ανθρώπους που πίστεψαν στους στίχους του και τους ενέταξε άμεσα στη δισκογραφία της, ανοίγοντας τον δρόμο για ευρύτερες συνεργασίες.
Κομβική υπήρξε και η συνεργασία του με τον Μάριο Τόκα, με τον οποίο ήρθε σε επαφή χάρη στον Διονύση Θεοδόση. Από αυτήν προέκυψαν τραγούδια -σταθμοί, ανάμεσά τους «Τα Λαδάδικα» και το «Σ’ αναζητώ στη Σαλονίκη», που αρχικά θεωρήθηκε αντιεμπορικό. Η πορεία του τραγουδιού, όπως και άλλων έργων του, επιβεβαίωσε ότι η διαχρονικότητα δεν προκύπτει από σχεδιασμό αλλά από την ανταπόκριση του κόσμου. Αντίστοιχα, οι συνεργασίες του με σημαντικούς ερμηνευτές όπως ο Δημήτρης Μητροπάνος, ο Μανώλης Μητσιάς, ο Γιάννης Πάριος κ.ά. ανέδειξαν, όπως σημειώνει, νέες αναγνώσεις των στίχων του μέσα από τη δική τους ερμηνευτική σφραγίδα.
Ο Φίλιππος Γράψας μιλά ακόμα για τις δυσκολίες του σύγχρονου ελληνικού τραγουδιού, τον ρόλο του ραδιοφώνου, τον φόβο ως ανασταλτικό παράγοντα της δημιουργίας και τα όρια της τεχνητής νοημοσύνης στην τέχνη, επιμένοντας ότι το συναίσθημα δεν κατασκευάζεται. Παραμένει ενεργός στη γραφή, όσο υπάρχουν συνθέτες και νεότεροι δημιουργοί που εκτιμούν τη δουλειά του καθώς, όπως σημειώνει, το ενδιαφέρον του για τη ζωή και τον άνθρωπο παραμένει σταθερό, με την προϋπόθεση η έμπνευση να τον επισκέπτεται στην ώρα της.
Υπάρχει κάποια εικόνα από τα παιδικά και νεανικά σας χρόνια που θα λέγατε ότι προμήνυε τον στιχουργό που θα γινόσασταν;
Αν η αγάπη μου για το εξωσχολικό βιβλίο που κάποτε ήταν Μικρός ήρως, Ταρζάν Γκαούρ, Λούκυ Λουκ κι αργότερα έγινε Καζαντζάκης, Λουντέμης, Μυριβήλης, Δέλτα, Παλαμάς, Καβάφης, Σολωμός, Ρίτσος, Σεφέρης, Ελύτης, Καββαδίας κλπ. σημαίνει κάτι, τότε αυτοί κι άλλοι πολλοί είναι οι υπεύθυνοι που ανάψαν το φεγγαράκι μου το λαμπρό να μου φέξει τον δρόμο για την στιχουργική.
Πότε καταλάβατε ότι το γράψιμο θα σφραγίσει τη ζωή σας;
Όταν ήμουν στο μάθημα των ελληνικών άριστος, μέτριος στα μαθηματικά και τη φυσική και κακός στη χημεία κι όταν την έκθεση ιδεών μου κάθε εβδομάδα η κυρία Χατζηαλεξάνδρου τη διάβαζε σ’ όλη την τάξη κι επί πλέον βοηθούσα στην έκθεση τον διπλανό μου στο θρανίο, καταλάβαινα τη μελλοντική μου πορεία.
Τι έχετε μέσα σας από αυτή την πόλη και τι σας ακολούθησε σε όλη σας τη διαδρομή;
Η Θεσσαλονίκη δεν επιστρέφει στο έργο μου γιατί δεν έχει φύγει ποτέ από τη ζωή μου. Απλώς πολλές φορές μου επιβάλλει την παρουσία της. Ξέρει να αγαπιέται ακόμη κι αν με απογοητεύει με τους μοντερνισμούς της, όπως π.χ. κάποια γυάλινα κτήρια –θηρία, βρώμικα ως επί το πλείστον, που νομίζω πως δεν της ταιριάζουν μετά από τόσους πολιτισμούς που της χαρίστηκαν στους αιώνες της. Γεννήθηκα στην Άνω πόλη, σε γειτονιά προσφύγων. Με ακολουθεί πάντα η ανάμνηση της αυθεντικότητάς τους, η κουλτούρα τους κι οι αληθινές τους ιστορίες από τις χαμένες παρτίδες.
Θυμάστε τον πρώτο στίχο που είπατε «αυτό ίσως αξίζει να γίνει τραγούδι»;
Τον θυμάμαι και πράγματι έγινε τραγούδι. Στο ρεφρέν έλεγε
Έλα λοιπόν.
Εγώ θα βάλω την καρδιά
και γιασεμάκι χιώτικο.
Εσύ κάτι αλλιώτικο
κι ο Άγιος Πέτρος τα κλειδιά..!
Τον μελοποίησε ο Νίκος Κατσίκας και το τραγούδησε στον δίσκο η Ειρήνη Κουρδάκη.
Την ώρα της αμφιβολίας υπήρξε και αν ναι, ποιος είναι αυτός που σας είπε αποφασιστικά ότι οι στίχοι σας θα φτιάξουν καλά τραγούδια;
Η αγαπημένη τραγουδίστρια Χριστιάνα. Με το που διάβασε στίχους μου, μου είπε ότι πιστεύει πολύ σε μένα. Το απέδειξε αμέσως βάζοντας στους επόμενους δύο δίσκους της τέσσερα τραγούδια μου, τα δύο μελοποιημένα από τον Λάκη Παπαδόπουλο (με τα ψηλά ρεβέρ) και τα άλλα από τον Κ. Χαριτοδιπλωμένο.
Υπάρχει κάποια συνεργασία με μεγάλο ερμηνευτή που σας δυσκόλεψε δημιουργικά αλλά τελικά σας δικαίωσε;
Αυτό συμβαίνει συνήθως όταν υπάρχει πρόταση για δουλειά με συγκεκριμένο ερμηνευτή. Εκεί πρέπει να γράψεις πάνω στο στιλ και την ιδιοσυγκρασία του. Αν δηλαδή είναι μοντέρνος, λαϊκός, της μελωδίας κλπ. και ανάλογα με το τι περιμένει το κοινό του από αυτόν. Αυτό μου συνέβη πριν δύο περίπου χρόνια, όταν ο Γιώργος Θεοφάνους μου πρότεινε να κάνουμε δισκογραφική δουλειά με τον Μανώλη Μητσιά. Παρ’ όλο που ήταν η δεύτερη συνεργασία μου με τον Μητσιά, πάντα θέλει προσοχή να γράψεις για έναν τόσο σπουδαίο ερμηνευτή. Όταν είδα τον Μανώλη ευχαριστημένο με το αποτέλεσμα, χαλάρωσα κι αισθάνθηκα τρόπον τινά δικαιωμένος για το «Αν βρεις στα μέτρα σου Θεό».
Πιστεύετε ότι οι μεγάλες φωνές «μεγαλώνουν» έναν στίχο ή ότι ένας δυνατός στίχος μπορεί να σταθεί μόνος του;
Ένας δυνατός στίχος φυσικά και μπορεί να σταθεί μόνος του χωρίς μουσική, σε μια ποιητική συλλογή. Κι η μεγάλη φωνή μπορεί να βοηθήσει έναν μέτριο στίχο να έχει καλύτερη αποδοχή.
Η συνάντησή σας με τον Μάριο Τόκα υπήρξε καθοριστική. Τι ήταν αυτό που σας ένωσε καλλιτεχνικά και ανθρώπινα;
Εκείνο που μας ένωσε καλλιτεχνικά έχει ονοματεπώνυμο. Και λέγεται Διονύσης Θεοδόσης. Αυτός ο υπέροχος τραγουδιστής μου ζήτησε στίχους για να τους δώσει στον Τόκα. Μέσα στο ντοσιέ με τους στίχους που του έδωσα ήταν και το «Σ’ αναζητώ στη Σαλονίκη», που το είχαν απορρίψει άλλοι συνθέτες θεωρώντας το μεγάλο αντιεμπορικό ποίημα.
Ο Μάριος αντίθετα το πίστεψε και το έντυσε τρεις φορές μουσικά. Η τρίτη ήταν η φαρμακερή. Το εξαιρετικό αυτό ζεϊμπέκικο που αγαπήθηκε τόσο από τον κόσμο. Οι πωλήσεις εκείνου του δίσκου ξεπέρασαν τις 200.000 αντίτυπα. Μετά από αυτό η συνεργασία μας κράτησε πολλά χρόνια, στη διάρκεια της οποίας γίναμε αδελφικοί φίλοι μέχρι το δραματικό του τέλος.
Αντίστοιχα με τον Δημήτρη Μητροπάνο;
Με τον Δημήτρη τα πράγματα κυλήσαν λίγο διαφορετικά. Είχαμε αμοιβαία εκτίμηση ο ένας για τον άλλον. Κρατάω πάντα τα όμορφα λόγια που μου έλεγε για τους στίχους μου. Μια βραδιά μετά από μια συναυλία μου είπε ότι ήταν κρίμα που δε ζούσε ο Λοΐζος, γιατί «εσείς οι δυο θα γράφατε ιστορία στο τραγούδι».
Τραγούδια όπως το «Σ’ αναζητώ στη Σαλονίκη» και «Τα Λαδάδικα» έγιναν σχεδόν συλλογικές μνήμες. Το αντιλαμβανόσασταν τότε ή το καταλάβατε αργότερα;
Η αλήθεια είναι ότι όταν πρωτοβγήκαν αυτά τα τραγούδια, άνθρωποι της εταιρείας και φίλοι μας έλεγαν ότι γράψαμε μεγάλα τραγούδια. Εγώ απέφευγα τέτοιες ορολογίες και μεγαλοστομίες. Η πορεία τους έδειξε ότι γίνανε διαχρονικά. Κλασικά πλέον κι αυτό έναν δημιουργό τον κάνει ευτυχή.
Υπήρξαν στιγμές που ένας ερμηνευτής, λ.χ. ο Μητροπάνος, ο Πάριος, ο Μητσιάς, σας αποκάλυψε έναν στίχο σας με τρόπο που δεν είχατε φανταστεί;
Πάντοτε κάθε ερμηνευτής αφήνει στο τραγούδι το δικό του αποτύπωμα. Όταν όμως μιλάμε για τρεις κορυφές του ελληνικού τραγουδιού, το αποτύπωμα είναι βαρύ. Το έχω ζήσει και με τους τρεις. Η πιθανότητα μιας νέας οπτικής γωνίας του στίχου συμβαίνει μέσω μιας μεγάλης ερμηνείας κι αυτό τις περισσότερες φορές είναι ευπρόσδεκτο.
Οι στίχοι σας συχνά δεν φωνάζουν αλλά μιλούν χαμηλόφωνα. Είναι επιλογή χαρακτήρα ή αισθητικής;
Είναι και τα δύο. Όταν έχεις σύμμαχο την αλήθεια σου, ο εντυπωσιασμός περισσεύει.
Υπάρχει στίχος σας που σήμερα, με την απόσταση του χρόνου, σας συγκινεί διαφορετικά απ’ ό,τι όταν γράφτηκε;
Όταν ένας στίχος έχει γραφτεί σε ηλικία των μεγάλων ερώτων, είναι πιθανόν μετά από χρόνια να ηχεί αλλιώτικα. Στο διάβασμά του ηχούν διαφορετικά τα χτυποκάρδια σου. Οι αναμνήσεις εδώ έχουν ρόλο.
Έχετε γράψει ποτέ στίχο που σας τρόμαξε;
Νομίζω ναι. Όταν έγραφα την «Εθνική μας μοναξιά». Φοβήθηκα λίγο μήπως είχα γράψει κάτι σοβαρό που θα δημιουργούσε ίσως μια ηττοπάθεια. Είπα τη σκέψη μου στον Τόκα αφού του το διάβασα τηλεφωνικά. Μου ζήτησε να του το στείλω αμέσως, λέγοντάς μου ότι δεν έχω καταλάβει πως μέσα σ’ ένα στίχο συμπύκνωσα τον ψυχισμό του Έλληνα. Ήταν πράγματι εποχή που σαν λαός αισθανόμασταν πολλή μοναξιά. Το μελοποίησε υπέροχα ο Μάριος, ο δίσκος πήρε το όνομα του στίχου και απτόητα συνεχίζει να ακούγεται στα ραδιόφωνα και να τραγουδιέται από τον κόσμο.
Πώς βλέπετε σήμερα το ελληνικό τραγούδι σε σχέση με την εποχή που ξεκινήσατε;
Είναι κοινό μυστικό πως το τραγούδι περνάει δύσκολα. Το φως στο τούνελ αργεί να φανεί. Είναι που οι εταιρείες είναι ελάχιστες και οι νέοι δημιουργοί, χάνοντας τη σοβαρή βοήθεια από αυτές, αναγκάζονται να βγάζουν μόνοι τις δουλειές τους ρίχνοντάς τες στο διαδίκτυο, περιμένοντας αναγνώριση. Αυτό με το διαδίκτυο συμβαίνει και σε μεγάλα ονόματα, που πολλές φορές οι δουλειές τους δεν γίνονται cd αλλά μόνο ανεβαίνουν σε διάφορες πλατφόρμες. Το ραδιόφωνο μπορεί να βοηθήσει, αλλά δεν είναι πολλά τα ραδιόφωνα που προωθούν το τραγούδι με αξιοκρατικά κριτήρια.
Τι θα λέγατε σε έναν νέο άνθρωπο που γράφει στίχους αλλά φοβάται να τους εκθέσει;
Ο φόβος είναι εχθρός της δημιουργίας. Όταν έχεις γράψει στίχους και διαβάζοντάς τους θεωρείς ότι είναι απολύτως έτοιμοι για τραγούδι, τότε θα αφήσεις τους φόβους στην άκρη και θα βρεις έναν συνθέτη ή έναν τραγουδιστή που εκτιμάς για να τους δώσεις. Κι αν απορριφθούν, δεν το βάζεις κάτω. Θα μάθεις τους λόγους που απορρίφθηκαν, μήπως αυτό σε βοηθήσει στη συνέχεια. Σπάνια στη ζωή πετυχαίνουν όλα με την πρώτη προσπάθεια.
Νιώθετε ότι οι στίχοι σας σάς ανήκουν ακόμα ή ότι έχουν περάσει πια στους ανθρώπους που τους τραγουδούν;
Τυπικά η διαχείριση των στίχων ανήκει σ’ αυτόν που τους έγραψε κι αφού τους έγραψε για να γίνουν τραγούδι, ως τραγούδι πια ανήκει στον κόσμο.
Τι καλό μπορεί να προκύψει όταν στίχους και μουσική γράφει η Τεχνητή Νοημοσύνη;
Άκουσα τραγούδια με μουσική και στίχους Τεχνητής Νοημοσύνης, να τα τραγουδάει μάλιστα κάποιο κατασκεύασμά της, ένας εικονικός τραγουδιστής. Μπορεί το αποτέλεσμα αυτό να φαίνεται εντυπωσιακό, αλλά από όλη την κατασκευή έλειπε το σημαντικότερο υλικό για το τραγούδι. Το συναίσθημα. Κι αυτό το διαθέτει μόνο ο άνθρωπος. Λέτε η Τεχνητή Νοημοσύνη να κατασκευάσει και συναίσθημα;
Τώρα γράφετε πυκνά, αραιά ή και καθόλου;
Ο λαός λέει ότι το χούι ’φεύγει μαζί με τον άνθρωπο. Εξακολουθώ να γράφω και το απολαμβάνω. Όσο υπάρχουν συνθέτες που εκτιμούν τη δουλειά μου, θα ανταποκρίνομαι στο τηλεφώνημά τους. Όσο στους κήπους της μουσικής ανθίζουν νέα ταλέντα που πιστεύουν ότι μπορώ να βοηθήσω, θα το κάνω.Η στιχουργική δίνει χαρές και πίκρες. Κρατώ τις χαρές που είναι περισσότερες και συνεχίζω γιατί το ενδιαφέρον μου για τη ζωή και τον άνθρωπο παραμένει σταθερό. Αρκεί βέβαια κι η έμπνευση να με επισκέπτεται στην ώρα της!
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Θεσσαλονίκη»
