Της Χιονίας Βλάχου – Μπλιάτκα
Ο Γιάννης Δεμιρτζόγλου γεννήθηκε το 1960 στο Κουσκουντζούκι του Βοσπόρου και μεγάλωσε στην κοινότητα του Αγίου Παντελεήμονα. Ο πατέρας του, Θεόφιλος, υπήρξε ένας από τους ονομαστούς σοκολατοποιούς της Κωνσταντινούπολης σε μια εποχή που η ζαχαροπλαστική και η σοκολατοποιία έφεραν έντονα το αποτύπωμα των Ελλήνων της Πόλης. Η μητέρα του, Σουλτάνα, δασκάλα και αργότερα διευθύντρια της Αστικής Σχολής του Τσεγκέλκιοϊ, υπήρξε καθοριστική μορφή στη ζωή του. Από εκεί αποφοίτησε και ο ίδιος πριν συνεχίσει τη φοίτησή του στο Ζωγράφειο Γυμνάσιο -Λύκειο, ένα σχολείο που έμελλε να σημαδέψει ολόκληρη την πορεία του.
Στη συνέχεια σπούδασε στο Τμήμα Θετικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Πόλης, από όπου αποφοίτησε το 1984. Το 1989 επέστρεψε στο Ζωγράφειο ως καθηγητής Μαθηματικών και τον Δεκέμβριο του 1994 ανέλαβε καθήκοντα διευθυντή. Είναι ο πρώτος διευθυντής στην ιστορία του σχολείου που υπήρξε και απόφοιτός του.
Από τότε η πορεία του ταυτίζεται με τις πιο κρίσιμες δεκαετίες του Ζωγραφείου. Στα χρόνια της διεύθυνσής του το σχολείο έγινε μικτό, ανακαινίστηκε, άνοιξε συστηματικά προς την κοινωνία και έγραψε σημαντικές σελίδες στα γράμματα και τις τέχνες της Πόλης. Κεντρική θέση στη φιλοσοφία του κατέχει η εξωστρέφεια, όχι ως επικοινωνιακή επιλογή αλλά ως αναγκαιότητα. «Η παιδεία δεν περιορίζεται στα θρανία. Οι πολιτιστικές δράσεις, τα συνέδρια, το θέατρο, οι συναυλίες, δεν είναι πολυτέλεια», λέει. Για τον ίδιο, αυτές οι δραστηριότητες προσφέρουν στα παιδιά αυτοπεποίθηση και τους επιτρέπουν να σταθούν με αξιοπρέπεια σε μια μεγαλούπολη 20 εκατομμυρίων κατοίκων. Παράλληλα στέλνουν προς τα έξω το μήνυμα ότι η ρωμαίικη παιδεία δεν έχει σιωπήσει.
«Η κάθε μέρα λειτουργίας είναι επιτυχία», τονίζει, γνωρίζοντας καλά ότι κάποτε υπήρχαν 63 ελληνικά σχολεία στην Κωνσταντινούπολη και σήμερα μόλις τέσσερα. Το Ζωγράφειο, όπως επισημαίνει, δεν μπορεί να λειτουργεί με όρους παρελθόντος αλλά οφείλει να βρίσκει τρόπους να είναι παρόν στο σήμερα.
Σημαντικό κεφάλαιο της πορείας του αποτελεί και η πρόσφατη μεγάλη ανακαίνιση του ιστορικού κτηρίου του Ζωγραφείου. Τα «τρίτα εγκαίνια», όπως χαρακτηριστικά λέει, τελέστηκαν από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο και σηματοδότησαν την ολοκλήρωση μιας δύσκολης αλλά αναγκαίας φάσης. Εκεί όπου το 1963 είχαν προστεθεί δύο όροφοι λόγω του μεγάλου αριθμού μαθητών, σήμερα αφαιρέθηκαν για λόγους στατικότητας και ασφάλειας. «Τότε υπήρχαν πολλά παιδιά, σήμερα πρέπει να προστατεύσουμε όσα υπάρχουν», τονίζει.
Για την ολοκλήρωση του έργου, καθοριστική υπήρξε η οικονομική και ηθική στήριξη Ελλήνων από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Ο ίδιος μιλά για αυτή τη βοήθεια με συγκίνηση και αίσθηση συλλογικής ευθύνης, υπογραμμίζοντας ότι το Ζωγράφειο δεν αφορά μόνο την Πόλη, αλλά έναν ευρύτερο κύκλο ανθρώπων που το αγαπούν και νιώθουν την ανάγκη να το στηρίξουν.
Το έργο του Γιάννη Δεμιρτζόγλου έχει αναγνωριστεί ευρέως. Το 2014 τιμήθηκε από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο με το οφφίκιο του Άρχοντος Μεγάλου Ρεφερενδαρίου της Μ.Χ.Ε. Το 2015 βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών για τη συνεχή και πολυσχιδή δράση του, ενώ το 2021 έλαβε το βραβείο «Βασίλης Αναγνωστόπουλος» από το ελληνικό τμήμα του IBBY για τη συμβολή του στην πρόσβαση των παιδιών στο βιβλίο. Τιμήθηκε επίσης από τον δήμο Αθηναίων, τη Φιλόπτωχο Αδελφότητα Ανδρών Θεσσαλονίκης, ενώσεις Κωνσταντινοπολιτών και τον Αθλητικό Σύλλογο του Πέρα.
Παράλληλα, υπήρξε ιδρυτικό μέλος του Ερασιτεχνικού Θεατρικού Ομίλου ΕΡΘΟ και του Συνδέσμου Υποστήριξης Ρωμαίικων Κοινοτικών Ιδρυμάτων (ΣΥΡΚΙ). Είναι πρόεδρος της Κοινότητας Χαλκηδόνας και της Κοινότητας Κανδυλί, μέλος του δ.σ. του ΣΥΡΚΙ. Το θέατρο και το ακορντεόν που παίζει από έξι ετών δεν είναι για εκείνον χόμπι, αλλά παιδαγωγικά εργαλεία. Έχει σκηνοθετήσει και συμμετάσχει σε περίπου 30 θεατρικές παραστάσεις σε σκηνές της Πόλης, της Ελλάδας, της Ευρώπης και της Αμερικής, συνεχίζοντας την παράδοση του πολίτικου θεάτρου.
Η σχέση του με την Ορθοδοξία παραμένει σταθερή και βιωματική. Εκκλησίες, αγιάσματα, μεγάλες εορτές και παιδικές φωνές που ακούγονται στους δρόμους της Πόλης συνθέτουν, όπως λέει, «ένα μήνυμα ότι υπάρχουμε και συνεχίζουμε». Η παρουσία αυτή, διακριτική αλλά σταθερή, θεωρεί ότι έχει ιδιαίτερη σημασία στη σημερινή Κωνσταντινούπολη.
Τον Γιάννη Δεμιρτζόγλου τον γνωρίζει κανείς καλύτερα όταν τον δει στο Ζωγράφειο, να δίνεται «ψυχή τε και σώματι» στους μαθητές του, να πεισμώνει μπροστά στις δυσκολίες. Όταν τον ακολουθήσει στα κάλαντα της παραμονής των Χριστουγέννων στους δρόμους του Πέρα, με το ακορντεόν και με τα παιδιά δίπλα του. Όταν τον συναντήσει στο Γηροκομείο Βαλουκλί ή στο προσκύνημα των επτά Επιταφίων τη Μεγάλη Παρασκευή. Όταν περπατήσει μαζί του στην Ιστικλάλ και δει ομόθρησκους και αλλόθρησκους να τον χαιρετούν με σεβασμό.
Απόφοιτοι του Ζωγραφείου βρίσκονται σήμερα σε ολόκληρο τον κόσμο. Πολλοί έχουν διακριθεί στην επιστήμη, την τέχνη, τις επιχειρήσεις και σε διάφορους τομείς της δημόσιας ζωής. Όταν επιστρέφουν στην Κωνσταντινούπολη, περνούν πρώτα από το σχολείο τους. Ο ίδιος αυτό το θεωρεί τη μεγαλύτερη επιβεβαίωση ότι το Ζωγράφειο εξακολουθεί να λειτουργεί ως σημείο αναφοράς. «Είμαστε λίγοι και αμέτρητοι», συνηθίζει να λέει, συνοψίζοντας με μία φράση τη δύναμη και την αντοχή αυτής της κοινότητας.
Ο Γιάννης Δεμιρτζόγλου δεν μιλά για το μέλλον με μεγάλες λέξεις. Μιλά για το παρόν, για την καθημερινή λειτουργία, για την ευθύνη να παραμένει το σχολείο ανοιχτό. Και όσο αυτό συμβαίνει, πιστεύει ότι η ιστορία της ρωμαίικης παιδείας στην Πόλη συνεχίζεται.
5 ερωτήσεις στον Γιάννη Δεμιρτζόγλου
Μαθητής, καθηγητής και επί τρεις δεκαετίες διευθυντής του Ζωγραφείου Λυκείου Κωνσταντινούπολης, ο Γιάννης Δεμιρτζόγλου μιλά για τη ζωή μέσα στην ελληνική κοινότητα της Πόλης, τη δύναμη της συνύπαρξης, τον ρόλο της παιδείας σε δύσκολους καιρούς και την Θεσσαλονίκη.
Ποια εικόνα από τα παιδικά σας χρόνια στην Κωνσταντινούπολη κουβαλάτε μέχρι σήμερα;
Η εικόνα της γειτονιάς όπου γεννήθηκα και μεγάλωσα, στο Κουσκουντζούκι στην κοινότητα του Αγίου Παντελεήμονα. Η βεράντα του σπιτιού μας έβλεπε τον Βόσπορο. Στην κοινότητά μας συνυπήρχαν ελληνικές εκκλησίες, αρμενική εκκλησία, συναγωγή και τζαμί, όλα σε πολύ κοντινή απόσταση. Όλες οι μειονότητες και ο τουρκικός λαός στην ίδια γειτονιά. Δεν ήταν κάτι που συζητούσαμε αλλά ήταν ο τρόπος ζωής μας. Αυτή η καθημερινή συνύπαρξη με διαμόρφωσε και μου δίδαξε από πολύ νωρίς ότι η διαφορετικότητα δεν απειλεί αλλά είναι πλούτος. Αυτή η εμπειρία με ακολουθεί μέχρι σήμερα και επηρεάζει τον τρόπο που αντιλαμβάνομαι την παιδεία, την κοινωνία και τις ανθρώπινες σχέσεις.
Σκεφτήκατε ποτέ σοβαρά να φύγετε την Κωνσταντινούπολη;
Ναι, υπήρξαν στιγμές που το σκέφτηκα, ιδιαίτερα στα νεανικά μου χρόνια. Όπως και οι γονείς μου, που βρέθηκαν μπροστά στο ίδιο δίλημμα την περίοδο των απελάσεων. Η μητέρα μου όμως έλεγε στον πατέρα μου κάτι που με σημάδεψε: «Πάρε το παιδί και φύγε, εγώ δεν μπορώ να αφήσω τους μαθητές μου». Αυτή η φράση δεν ήταν απλώς συναισθηματική αλλά ήταν στάση ζωής. Όταν αργότερα βρέθηκα κι εγώ μπροστά στην απόφαση να φύγω ή να μείνω, κατάλαβα ότι η παραμονή στην Πόλη δεν ήταν μόνο προσωπική επιλογή. Ήταν ευθύνη απέναντι στο σχολείο, τους μαθητές και στην κοινότητα. Ήξερα ότι ο δρόμος θα ήταν δύσκολος αλλά ένιωθα ότι έπρεπε να συνεχίσω.
Πώς είναι η συνύπαρξη Ρωμιών και Τούρκων μέσα από την καθημερινότητα του Ζωγραφείου;
Είναι ήρεμη και υπάρχει αλληλοσεβασμός. Στο Ζωγράφειο, μαθήματα όπως η ιστορία, η γεωγραφία και η τουρκική γλώσσα διδάσκονται από τούρκους εκπαιδευτικούς, με τους οποίους υπάρχει συνεργασία και επαγγελματισμός. Στα χρόνια που υπηρετώ, σπάνια αντιμετωπίσαμε καταστάσεις που μας πλήγωσαν. Το σχολείο λειτουργεί ως μια μικρογραφία της ίδιας της Κωνσταντινούπολης: διαφορετικές ταυτότητες, κοινός στόχος η μόρφωση των παιδιών. Σε περιόδους πολιτικής έντασης αυτή η καθημερινή συνύπαρξη αποκτά ακόμη μεγαλύτερη αξία, γιατί δείχνει ότι η παιδεία μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα.
Διοργανώνεται το Διεθνές Μαθητικό Συνέδριο Λογοτεχνίας στην Κωνσταντινούπολη όπου μαθητές γνωρίζουν σε βάθος το έργο και το όραμα εμβληματικών λογοτεχνών. Μετά από 10 διοργανώσεις τι μένει;
Το συνέδριο αυτό είναι μια παιδαγωγική και καλλιτεχνική πράξη. Μαθητές από την Ελλάδα, την ομογένεια και όλο τον κόσμο συναντιούνται, παρουσιάζουν εργασίες, συζητούν, συνεργάζονται με πανεπιστημιακούς και καλλιτέχνες για να γνωρίσουν σε βάθος τη ζωή και το έργο σημαντικών λογοτεχνών. Μαθαίνουν να σκέφτονται και να εκφράζονται. Η ψυχή του Συνεδρίου είναι η σύζυγός μου Άσπα Χασιώτη, γενική ακαδημαϊκή διευθύντρια των Εκπαιδευτηρίων Μαντουλίδη, που το στηρίζει και το οργανώνει από την πρώτη στιγμή. Άλλωστε συνδιοργανώνεται με τα Εκπαιδευτήρια Μαντουλίδη και τελεί υπό την αιγίδα του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Το φετινό συνέδριο, που διοργανώνεται 11 -15 Μαρτίου και είναι αφιερωμένο στη Διδώ Σωτηρίου τη μικρασιάτισσα, έχει ιδιαίτερη σημασία γιατί το έργο της μιλά για τη μνήμη, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την προσαρμοστικότητα, τις όποιες ανατροπές και την αρμονική συνύπαρξη μεταξύ λαών. Είναι θέματα που αγγίζουν άμεσα τα παιδιά της ομογένειας αλλά και όλου του κόσμου και θέλουμε να τα προσεγγίσουν με γνώση και ευαισθησία. Στη φετινή διοργάνωση θα συμμετάσχουν 35 σχολεία και το Συνέδριο θα ανοίξει με συναυλία του Γιάννη Κότσιρα.
Τι σημαίνει για εσάς η Θεσσαλονίκη; Αισθάνεστε πλέον Θεσσαλονικιός;
Τη Θεσσαλονίκη την επισκέφτηκα πρώτη φορά το 1985, με τον ερασιτεχνικό θεατρικό όμιλο της Πόλης (ΕΡΘΟ) στον οποίο συμμετείχα για να παρουσιάσουμε την παράσταση «η Αυλή των Θαυμάτων» στο Βασιλικό Θέατρο. Η πρώτη μου αντίδραση ήταν ότι σ’ αυτήν την πόλη θα ήθελα να σπουδάσω. Αργότερα δέθηκα μαζί της καθώς παντρεύτηκα την Άσπα, που είναι Θεσσαλονικιά και κάθε φορά που το επιτρέπουν οι υποχρεώσεις μου, ζω στο σπίτι μας στη Θεσσαλονίκη. Σήμερα τη νιώθω πόλη μου, ιδιαίτερα το κέντρο και τις διαδρομές της καθημερινότητας. Με τον δικό μου τρόπο, ναι, αισθάνομαι Θεσσαλονικιός. Όταν μια πόλη σε χωράει, σε αγκαλιάζει και σου επιτρέπει να νιώθεις οικεία, παύεις να είσαι ξένος. Και αυτό είναι πολύτιμο.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Θεσσαλονίκη»
