Της Δήμητρας Μακρή
«Διωγμένοι για την ειρήνη». Ένα ντοκιμαντέρ που θα παρουσιαστεί σήμερα (Πέμπτη 19 Μαρτίου° στο Πανεπιστήμιο Μακεδονία, αγγίζει την ανταλλαγή πληθυσμών του 1923 μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, μια δεδομένη παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η οποία άφησε βαθιά τραύματα, ριζωμένα στις καρδιές όσων τα έζησαν και των απογόνων τους.
Πρόκειται για ένα ντοκιμαντέρ με συγκλονιστικές μαρτυρίες που καταδεικνύουν τη βαρβαρότητα της λύσης που προκρίθηκε και η οποία αντικρούει κάθε έννοια ειρηνικής συνύπαρξης. Το ντοκιμαντέρ αποτελεί μια διερεύνηση των επιπτώσεων της ελληνοτουρκικής ανταλλαγής πληθυσμών, που επέβαλε τον ξεριζωμό 1,8 εκατ. ανθρώπων. Η αφήγησή του ακολουθεί δύο μουσουλμάνους ανταλλαγέντες από τη Λέσβο –από Σκαλοχώρι και Καλλονή- και καταγράφει τα συναισθήματα και τις μνήμες τους μετά την «επιστροφή» στα χωριά που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν.
Για το ντοκιμαντέρ μίλησε στη «Θ» ο καθηγητής στο τμήμα Βαλκανικών Σλαβικών κι Ανατολικών Σπουδών και ειδικός σε θέματα θεσμικής προστασίας ανθρωπίνων δικαιωμάτων, Κωνσταντίνος Τσιτσελίκης. Ο καθηγητής επισημαίνει ότι η ανταλλαγή του 1923 ήταν ένα «μια τραυματική εμπειρία, ένα συνταρακτικό κοσμογονικό γεγονός, το οποίο επηρέασε την πορεία των λαών και των κρατών της Ελλάδας και Τουρκίας. Γι’ αυτό και οι άνθρωποι το ξανασυζητούν. Βλέπουμε ότι οι απόγονοι τρίτης γενιάς κουβαλούν τη μνήμη του, είτε ως τραύμα, είτε με νοσταλγία». Ο ίδιος χαρακτήρισε την υποχρεωτική μετακίνηση των πληθυσμών «κακό παράδειγμα, που επηρέασε πολύ τη γειτονιά μας».
Σύμφωνα με τον κ. Τσιτσελίκη, το ντοκιμαντέρ καταγράφει τις αφηγήσεις ανθρώπων που κατάγονται από ανταλλαχθέντες. Παράλληλα, μιλούν προσωπικότητες όπως ο Μίκης Θεοδωράκης, η Μαρία Φαραντούρη, ο Ζουλφί Λιβανελί. «Δείχνει το σοκ των προσφύγων, της έλευσης ανθρώπων οι οποίοι και στις δύο πλευρές δεν έγιναν ποτέ ευπρόσδεκτοι», τονίζει. Παράλληλα σημειώνει ότι το γεγονός είχε -πέρα από τις επιπτώσεις σε όσους αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους- και πολιτικές επιπτώσεις και στις δυο χώρες, καθώς «αναδιατάχθηκε» το εκλογικό σώμα τους.
Ειρηνική συνύπαρξη;
Συνυπήρχαν, όμως, ειρηνικά Έλληνες και Τούρκοι πριν από τη Μικρασιατική Καταστροφή; «Ζούσαν ειρηνικά στο πλαίσιο μιας αυτοκρατορίας, η οποία είχε άλλου είδους διαστρωματώσεις, με διαφορετικά κριτήρια: Ο διαχωρισμός στην Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν μεταξύ πλούσιων και φτωχών, ενδεχομένως και μεταξύ μουσουλμάνων και χριστιανών. Στην ελληνική επικράτεια είχαμε ήδη από το 1881 τους μουσουλμάνους ως μια μειονότητα στη Θεσσαλία και από το 1913 και στις Νέες Χώρες, όπου είχαν μια κοινοτική αυτονομία. Όλα αυτά ήταν ένα είδος ειρηνικής συνύπαρξης», αναφέρει ο κ. Τσιτσελίκης.
Η ειρηνική αυτή συνύπαρξη τερματίστηκε από τη βία του πολέμου, ο οποίος ήταν στην ουσία μια διαδοχή πολέμων που διήρκεσαν περίπου 11 χρόνια, από τους Βαλκανικούς Πολέμους ως τη Μικρασιατική Καταστροφή – κι αυτό που για τους Έλληνες αποτέλεσε καταστροφή, ήταν για τους Τούρκους η συγκρότηση της Νέας Τουρκίας. «Το 1930, επτά χρόνια μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών, ο Ελευθέριος Βενιζέλος και ο Κεμάλ Ατατούρκ φτάνουν να προτείνονται για Νόμπελ Ειρήνης. Και αυτό γιατί τελικά κατάφεραν να εδραιώσουν, έπειτα από έναν μεγάλο πόλεμο, τη νέα ειρήνη πάνω στα απομεινάρια της ανταλλαγής των πληθυσμών», σημειώνει ο καθηγητής.
Το παράδοξο
Η ειρήνη αυτή επήλθε, όμως, από τον απόλυτο χωρισμό. «Διαπιστώνουμε ένα παράδοξο. Ενώ η ειρήνη προϋποθέτει την από κοινού διαβίωση, στην προκειμένη περίπτωση φτάνουμε στην ειρήνη με την προϋπόθεση του βίαιου διαχωρισμού, ανεξάρτητα από το ποιος φταίει τοπικά, γενικά κλπ. Πρέπει να θυμηθούμε ότι υπάρχει κι ένα άλλο παράδειγμα ανταλλαγή, μεταξύ Ελλάδας και Βουλγαρίας, αλλά ήταν σε εθελούσια βάση, όπως έλεγαν τότε. Η ανταλλαγή Ελλήνων και Τούρκων γίνεται με υποχρεωτικούς όρους, εφαρμόζεται και αναδρομικά και επιβάλλεται και σε όσους δεν έφυγαν από τον πόλεμο, δηλαδή σε 300.000 ανθρώπους στην Καππαδοκία και στον Πόντο, οι οποίοι δεν ήταν σε εμπόλεμη ζώνη, αλλά υποχρεώθηκαν να φύγουν κι αυτοί. Αυτό είναι ένα παράδοξο για το τι σημαίνει συμβίωση με όρους ειρήνης και αυτό που ονομάζουμε “νέα ειρήνη” έρχεται πάνω σε μια μαζική παραβίαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων, σε μια πραγματική εθνική κάθαρση», υπογραμμίζει ο καθηγητής.
Ο ίδιος εξηγεί ότι «τον όρο “εθνοκάθαρση” τον χρησιμοποίησαν τότε Έλληνες και ξένοι νομικοί ως κάτι που δεν επιτρέπεται να συμβαίνει. Κάποιος να χάνει την περιουσία, την ιθαγένειά του και να υποχρεώνεται στη μετεγκατάσταση χωρίς καν να ερωτηθεί. Γι’ αυτό λέμε ότι ήταν η πρώτη εθνοκάθαρση στον πλανήτη που ακολουθεί τους όρους μιας σύμβασης. Δηλαδή υπογράφηκε μια συνθήκη μεταξύ των δύο κρατών. Ήταν η παγκόσμια πρώτη της ανταλλαγής πληθυσμών». Ο κ. Τσιτσελίκης υπενθύμισε και την ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν, το 1947, σε πιο μεγάλο πληθυσμό. Τονίζει, ωστόσο, πως το σχεδόν 1,5 ή 1,6 εκατομμύριο ανθρώπων που μετακινήθηκαν στην Ελλάδα τότε ήταν ένας τεράστιος αριθμός για την πολύ μικρότερη σε μέγεθος Ελλάδα, ενώ στη μεγαλύτερη Τουρκία πήγε αναλογικά μικρότερος αριθμός.
Παράλληλοι… μονόλογοι
Σύμφωνα με τον ίδιο, το ντοκιμαντέρ αναδεικνύει το τραύμα που άφησε η ανταλλαγή των πληθυσμών. «Όλοι οι άνθρωποι τελικά λέμε “γιατί”. Είναι λίγο περίεργο, γιατί οι άνθρωποι αυτοί δεν τη βίωσαν οι ίδιοι. Αλλά οι μνήμες και τα τραύματα μεταφέρονται στις επόμενες γενιές. Επίσης, είναι ενδιαφέρουσα η αναβίωση της συζήτησης για την ανταλλαγή των πληθυσμών, μιας συζήτησης που στην Ελλάδα χάθηκε στη δεκαετία του 1980 – 1990, στη δεύτερη γενιά. Και επανέρχεται τώρα και πάλι με την τρίτη ή τέταρτη γενιά. Στην Τουρκία παλαιότερα δεν υπήρχε καμία συζήτηση. Εμφανίστηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1990. Μάλιστα, από το 2000 και μετά -κι έχω κι εγώ συμμετάσχει σε αυτές τις διαδικασίες- καταγράφονται συμπράξεις, συνέδρια, συναντήσεις, συλλογή υλικού, φωτογραφίες, κειμήλια κλπ., ενώ για πρώτη φορά απόγονοι Ελλήνων και Τούρκων συναντιούνται μέσω συλλόγων. Αυτό έχει ένα ενδιαφέρον, γιατί μέχρι τώρα είχαμε παράλληλους μονολόγους. Έχει και αυτό τη σημασία του. Και το ντοκιμαντέρ συμβάλλει στην καταγραφή μιας κοινής αφήγησης και από τις δυο πλευρές», υπογραμμίζει.
Ο ρόλος της τέχνης
Σχετικά με το αν η καταγραφή μιας κοινής αφήγησης θα μπορούσε να ιδωθεί ως ένα διαφορετικό μέτρο οικοδόμησης εμπιστοσύνης, ο κ. Τσιτσελίκης θεωρεί πως μπορούμε «να δείξουμε ότι συζητάμε κατ΄ αρχήν. Γιατί έχουμε κοινές εμπειρίες. Έλληνες και Τούρκοι νομίζω ότι έχουν από κοινού πολλά περισσότερα πράγματα από κάθε άλλους γειτονικούς λαούς».
Στο ντοκιμαντέρ καταδεικνύεται και ο ρόλος που διαδραματίζει ο πολιτισμός όσον αφορά στην καταγραφή μιας κοινής αφήγησης. «Νομίζω ότι οι άνθρωποι της τέχνης συνήθως και σε εποχές κρίσης με τον λόγο τους είναι πολλές φορές μια φωνή λογικής και ευαισθητοποίησης για όσα συμβαίνουν. Πιστεύω πως το ντοκιμαντέρ είναι και επίκαιρο με ό,τι συμβαίνει σήμερα στον κόσμο, ειδικά στη Γάζα. Δηλαδή πρακτικές εθνοκάθαρσης οι οποίες είναι τόσο τραυματικές, αδικαιολόγητες κι ωστόσο προσπαθούν κάποιοι να τις δικαιολογήσουν», αναφέρει ο κ. Τσιτσελίκης, ενώ υπογραμμίζει ότι οι πρακτικές αυτές είναι παράνομες και από άποψη διεθνούς δικαίου και από ανθρωπιστικής άποψης και ηθικής. Από κάθε άποψη», καταλήγει.
Βραβείο για τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα
Η παγκόσμια πρώτη προβολή της ελληνικής έκδοσης του ντοκιμαντέρ έγινε στο 1ο Διεθνές Φεστιβάλ Ειρήνης Λέσβου, τον Σεπτέμβριο του 2025. Πολλά από τα πλάνα της ταινίας του 2003 γυρίστηκαν στη Λέσβο και την Κρήτη. Το ντοκιμαντέρ απέσπασε το βραβείο Öngören για τη Δημοκρατία και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Νυρεμβέργης το 2024, με τίτλο «Διωγμένοι για την Ειρήνη – Όταν οι Έλληνες και οι Τούρκοι χωρίστηκαν» (ARTE – WDR TV). Θα προβληθεί την Πέμπτη 19 Μαρτίου 2026, στις 18:30 στο Αμφιθέατρο Τελετών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας σε συνδιοργάνωση του τμήματος Βαλκανικών Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών (Εργαστήριο POLIS) με τους Φίλους Ιστορικής Μνήμης και Πολιτιστικής Δημιουργίας (Μυτιλήνη), το Kulturforum Türkei-Europa, την Επιτροπή Ελληνο-τουρκικής Φιλίας Κεντρικής Ευρώπης και του Διατμηματικού Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών «Ανθρώπινα Δικαιώματα και Μεταναστευτικές Σπουδές» και σε συνεργασία με το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης.
ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ ΤΗΣ ΤΑΙΝΙΑΣ
Σκηνοθεσία: Osman Okkan & Simone Sitte
Κάμερα: Tom Kaiser
Ήχος: Birgit Köster & Anette Simon
Μοντάζ: Birgit Köster
Επιμέλεια προγράμματος: Jutta Krug (WDR), Sabine Rollberg (ARTE)
Συνεργάτες στην ελληνική έκδοση:
Φιλολογική και ιστορική επιμέλεια: Χρήστος Χατζηλίας
Αφήγηση: Χρήστος Χατζηλίας – Βέρα Κωφοπούλου
Τεχνική επιμέλεια: Αλέξανδρος Σπάθης, Νίκος Τσιριγώτης, Γιώργος Παπαδόπουλος
Ηχογράφηση ελληνικής αφήγησης: Νίκος Τσιριγώτης, Αλέξανδρος Σπάθης
Μετάφραση από τη γαλλική έκδοση: Τσεβή Τζιτζίκου.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Θεσσαλονίκη»
