Της Χιονίας Βλάχου – Μπλιάτκα
Η σχέση της με τη γλώσσα και τη λογοτεχνία ξεκίνησε από πολύ νωρίς. Πριν ακόμη πάει στο δημοτικό σχολείο, ο πατέρας της είχε μάθει να γράφει και να διαβάζει . Το πρώτο κείμενο που την άγγιξε, σε ηλικία μόλις επτά ετών, ήταν η «παραβολή του Ασώτου» η οποία, όπως λέει, «τη συγκίνησε βαθιά και καθόρισε τη μετέπειτα συμπεριφορά» της.
Από το 1974 η ζωή της συνδέθηκε με τον Νίκο Γκάτσο ενώ από το 1976 ξεκίνησε να γράφει στίχους για τον Μάνο Χατζιδάκι. Στην πορεία συνεργάστηκε και με άλλους συνθέτες, παράλληλα με τη συγγραφή, τη μετάφραση και την ενασχόλησή της με την παιδική λογοτεχνία.
Στα παιδικά της ακούσματα ξεχωριστή θέση είχαν τα ηρωικά δημοτικά τραγούδια για το Μεσολόγγι. Οι στίχοι ωστόσο με τους οποίους αισθάνθηκε βαθύτερη ταύτιση ήταν εκείνοι του Νίκου Γκάτσου από το «Χελιδόνι σε κλούβι»: «Στης ψυχής μου τον καθρέφτη / ίσκιος άρχισε να πέφτει». «Θυμάμαι ότι το πρωτάκουσα από το τρανζιστοράκι που είχα μαζί μου καθώς γυρνούσαμε από μια τοπική εκδρομή με τα πόδια. Σκεφτόμουν αυτό το δίστιχο κι ακολουθούσα μηχανικά τα παιδιά της τάξης μου», αναφέρει.
Αυτή η βαθιά αγάπη για το έργο του Γκάτσου την οδήγησε και στον ίδιο. Σε πολύ νεαρή ηλικία επικοινώνησε μαζί του για να του εκφράσει τον θαυμασμό της και να του δείξει πρωτόλειους στίχους που είχε γράψει. Η επικοινωνία αυτή εξελίχθηκε σε μια βαθιά σχέση ζωής η οποία κράτησε 17 χρόνια, μέχρι τον θάνατό του το 1992.
Σήμερα, μιλώντας για εκείνον τόσο ως δημιουργό όσο και ως άνθρωπο, επιμένει και σε πτυχές του που κατά την ίδια δεν έχουν φωτιστεί όσο θα έπρεπε. Όπως σημειώνει, εκείνο που αισθάνεται ότι δεν έχει αναδειχθεί αρκετά είναι «η καρτερικότητα με την οποία δεχόταν τη ζωή», «η ανεκτικότητα προς τους νεότερους συνεργάτες του για τους οποίους ήταν πάντα μια πατρική φιγούρα», «το χιούμορ του», αλλά και «η κριτική στάση του απέναντι στην εξουσία» και «η απαισιοδοξία του για την πορεία του κόσμου».
Οι πρώτες μεγάλες επιρροές της, όπως η ίδια λέει, ήταν οι ποιητές που διάβαζε: ο Σολωμός, ο Παλαμάς, ο Μαλακάσης, ο Ρίτσος και κυρίως ο Γκάτσος, αλλά και ο Λόρκα. Τα πρώτα μου βήματα, ενός νεαρού, ονειροπαρμένου κοριτσιού «που το ‘ χε η φωτιά σημαδέψει», για να θυμηθώ τον Ματωμένο γάμο και τον Λόρκα -άλλη τεράστια επιρροή», αναφέρει.
Η σχέση της με τον Χατζιδάκι διατηρεί ακόμη και σήμερα στις αφηγήσεις της, κάτι από παιδικό θαύμα. Θυμάται ότι το πρώτο τραγούδι που χαράχτηκε στη μνήμη της, όταν ήταν τεσσάρων ετών, ήταν το «Γαρίφαλο στ’ αυτί» σε στίχους Αλέκου Σακελλάριου και μουσική Χατζιδάκι. Το άκουσε σε ένα πάρκο στο Αγρίνιο από μεγάφωνα στερεωμένα σε δέντρα και τότε νόμιζε «ότι τα τραγούδια ήταν κάτι σαν καρποί δέντρων». Αργότερα κατάλαβε ότι τα τραγούδια τα φτιάχνουν άνθρωποι και διαπίστωσε πως τη γοήτευαν περισσότερο εκείνα «των Μάνου Χατζιδάκι και Νίκου Γκάτσου». Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς γιατί η συνάντησή της μαζί τους πήρε για εκείνη σχεδόν μυθικές διαστάσεις. «Κι αν δεν είναι μαγεία το ότι έμαθα από τον Γκάτσο να γράφω στίχους και να συνυπάρχω σε κάποια τραγούδια με τον Χατζιδάκι, τότε τι είναι;» λέει χαρακτηριστικά. Η χαρά της βέβαια ήταν απερίγραπτη όταν ο Μάνος Χατζιδάκις μελοποίησε στίχους της και είδε τα δύο πρώτα τραγούδια της να περιλαμβάνονται στον δίσκο «Χωρίον ο Πόθος».
Παρά τη σημαντική παρουσία της στη συγγραφή, τη μετάφραση και την επιμέλεια, η ίδια είναι σαφής ως προς το πεδίο που την εκφράζει περισσότερο. «Περισσότερο με εκφράζει η στιχουργική, η ποιητική στιχουργική, η ποίηση που γράφεται για να τραγουδηθεί», τονίζει.
Ιδιαίτερα αποκαλυπτική είναι και η σχέση της με την παιδική λογοτεχνία. Στην ερώτηση τι την τράβηξε σε αυτό το είδος γραφής, απαντά: «Αυτή η αίσθηση που νιώθω, σαν να ξαναζώ την παιδική μου ηλικία χωρίς τα τραύματά της».
Η μεγαλύτερη χαρά που έχει πάρει από βιβλίο της, όπως λέει, είναι από το « Αν». Πρόκειται για ποιητικούς στίχους γραμμένους το 1980 για τον κύκλο «Διφωνίες» σε μουσική Μάνου Χατζιδάκι, που έμεινε ανολοκλήρωτος μουσικά. Τον Ιανουάριο του 1981 στη μπουάτ Σκορπιός παρουσιάστηκαν τρία τραγούδια, μεταξύ αυτών και το «Αν», το οποίο το 2018 έγινε παιδικό βιβλίο με εικονογράφηση του καταλανού Tassies και έκδοση από το Καλειδοσκόπιο. Απέσπασε τέσσερα βραβεία, γνώρισε διεθνή πορεία με εκδόσεις στην Κίνα, την Κολομβία και την Ισπανία, ενώ το 2025 παρουσιάστηκε και στη Διεθνή Έκθεση Βιβλιοθήκης της Μπογκοτά από τον ισπανόφωνο εκδοτικό οίκο FCE με τον τίτλο «Si», ως το πιο προβεβλημένο βιβλίο.
Στο ερώτημα αν ο μεγάλος Έλληνας ποιητής και στιχουργός ήταν περισσότερο άνθρωπος της έμπνευσης ή της επίμονης εργασίας, απαντά χωρίς περιστροφές: «Σίγουρα της επίμονης επεξεργασίας, χωρίς να λείπουν οι εξαιρέσεις. Όπως έλεγε ο ίδιος, ήταν «διορθωτής του εαυτού του». Σκάρωνε κάτι κι έπειτα άρχιζε την «κοπτοραπτική» και το «κέντημα».
Οι αξίες, οι ιδέες και η στάση ζωής που διατρέχουν συνολικά το έργο του Νίκου Γκάτσου είναι για την ίδια η αγωνιστικότητα των νέων, η αναζήτηση της ελευθερίας και μιας καλύτερης ζωής «με τον ήλιο σύνορο», η καρτερικότητα αλλά και η προσδοκία του ταξιδιού που μένει μετέωρη και δεν μαθαίνουμε ποτέ την εκπλήρωσή της.
Τρεις λέξεις, όπως λέει, συμπυκνώνουν τον κόσμο του: «Ελευθερία, καρτερικότητα και φως».
Στην ίδια λογική εντάσσεται και η δική της στάση απέναντι στη βαριά παρακαταθήκη που κλήθηκε να υπηρετήσει. Για να ισορροπήσει κανείς, όπως τονίζει, ανάμεσα στην προσωπική φωνή και τη μεγάλη κληρονομιά ενός τόσο σημαντικού δημιουργού, χρειάζεται «σκληρή δουλειά και πολύ κόπο, θυσιάζοντας συχνά την προσωπική φιλοδοξία». Θεωρεί μεγάλη ευθύνη, ως διαχειρίστρια του έργου του, να βρίσκει τρόπους για να το υπενθυμίζει στο κοινό και να το προτείνει στις επόμενες γενιές . Θα ήθελε μάλιστα οι νεότεροι να ανακαλύψουν στον Νίκο Γκάτσο, πέρα από τα τραγούδια του, την αγάπη του για την ελληνική γλώσσα και τις ποιητικές δυνατότητες αυτής της γλώσσας.
Άλλωστε, όταν ερωτάται τι έχει μεγαλύτερη ανάγκη σήμερα ο άνθρωπος από την ποίηση και το τραγούδι, απαντάει: «Κάτι βαθύτερο. Σήμερα ο άνθρωπος, περισσότερο από ποτέ, έχει ανάγκη τη δύναμη που ενώνει. Και η ποίηση αυτή τη δύναμη την εμπεριέχει».
5 ερωτήσεις στην Αγαθή Δημητρούκα
Λίγο πριν από την παρουσίαση της παράστασης «Πριν άλλαξε το φεγγάρι» στη Μικρή Σκηνή, η στιχουργός, συγγραφέας και μεταφράστρια η οποία θα επιμεληθεί το πρόγραμμα, θα διαβάσει στίχους και θα κάνει σχόλια για τα τραγούδια και τον ποιητή καταθέτοντας προσωπικές µαρτυρίες, μιλάει για τη συνεργασία με τον Ανδρέα Καρακότα, τη σκηνική επικοινωνία με το κοινό και το ξεχωριστό αποτύπωμα του Νίκου Γκάτσου στο ελληνικό τραγούδι.
Η συναυλία «Πριν αλλάξει το φεγγάρι», τίτλος εμπνευσμένος από τον στίχο του υπέροχου τραγουδιού «Μίλησέ μου», γεννήθηκε μέσα από μια βραδιά που, όπως φαίνεται, άγγιξε βαθιά το κοινό. Τι ήταν αυτό που σας έκανε να νιώσετε ότι αυτή η συνάντηση με τον Ανδρέα Καρακότα έπρεπε να έχει συνέχεια;
Κοιτάχτε, θαυμάζω τους ανθρώπους που προοδεύουν, που δεν μένουν κολλημένοι σε μια μικρή ή μεγάλη στιγμή της ζωής τους. Γι’ αυτό δέχτηκα την πρόταση του Ανδρέα, που τον γνωρίζω από φαντάρο, για μια συναυλία το περασμένο καλοκαίρι, όπου εκείνος φυσικά τραγουδούσε κι εγώ συνόδευα τα τραγούδια με σχόλια και αναγνώσεις. Η οικειότητα του μικρού χώρου -ήταν το πανέμορφο θέατρο Πόρτο Βαλίτσα, η ηρεμία της θάλασσας, η γλυκύτητα του φεγγαριού, το καλοπροαίρετο κοινό και βέβαια οι εξαίρετοι μουσικοί και η ακριβής και ακριβή ερμηνεία του Καρακότα, δημιούργησαν αυτό που λέμε «μέθεξη». Ήταν ένα πείραμα που πέτυχε και λόγω του ότι μας το ζήτησαν οι θεατές που οι περισσότεροι ήταν Θεσσαλονικείς, αποφασίσαμε να ξανασυναντηθούμε την Παρασκευή 27 και Σάββατο 28 Μαρτίου στη Μικρή Σκηνή με οικοδεσπότη πάλι τον Μάρκο Τότσκα. Την επόμενη μάλιστα μέρα, την Κυριακή 29 Μαρτίου στις 11 π.μ. στον ίδιο χώρο, θα κάνω ένα εργαστήρι ποιητικής στιχουργικής, βασισμένο σε στίχους του Γκάτσου και σε κανόνες που εκείνος μου δίδαξε.
Ο ακροατής -θεατής σε αυτή την παράσταση θα έχει την ευκαιρία όχι μόνο να απολαύσει αλλά και να γνωρίσει καλύτερα το έργο του Νίκου Γκάτσου. Ποιο είναι όμως το ιδιαίτερο στοιχείο της;
Η αυθόρμητη εγγύτητα με το κοινό, κάτι σαν διάδραση. Τα σχόλια ανάμεσα στα τραγούδια δεν είναι ξερά, τυποποιημένα. Τα προσαρμόζω στην ατμόσφαιρα που δημιουργείται και απαντώ σε σχετικές ερωτήσεις των θεατών. Όπως καταλαβαίνετε, μιλάω για πράγματα που γνωρίζω καλά ή που έχω βιώσει τόσα χρόνια κοντά στον Γκάτσο αλλά και τόσα χρόνια που θαυμάζω, μελετάω και επιμελούμαι το έργο του.
Ο Ανδρέας Καρακότας είναι ένας ερμηνευτής με ξεχωριστή σχέση με το έργο του Μάνου Χατζιδάκι. Τι πιστεύετε ότι φέρνει ο ίδιος σε αυτή τη μουσική συνάντηση;
Ο Καρακότας φέρνει αυτό το καταστάλαγμα της μαθητείας του κοντά στον Χατζιδάκι αλλά και τη βαθιά γνώση και πείρα του στο τραγούδι: είναι ακριβής στη μουσική και στο συναίσθημα, σκηνικά δωρικός χωρίς «τσαλκάντζες» και θεατρινισμούς, καταλαβαίνει τι λένε οι στίχοι και όλα αυτά τα μεταδίδει στον κόσμο.
Πόσο δύσκολο είναι να επιλέξετε τα τραγούδια και τα κείμενα που συνθέτουν το πρόγραμμα; Υπήρχε κάποιο συγκεκριμένο κριτήριο ή κάποιο εσωτερικό νήμα που σας καθοδήγησε;
Δύο είναι τα βασικά και πάγια κριτήρια: τα τραγούδια να ταιριάζουν στη φωνή του εκάστοτε ερμηνευτή και να διατρέχουν όλες τις δημιουργικές περιόδους του Γκάτσου. Εννοείται πως κάθε φορά συγκεντρώνω έναν μεγάλο αριθμό τραγουδιών και η τελική επιλογή γίνεται σε συνεννόηση με τον ερμηνευτή ή και με τον μουσικό υπεύθυνο.
Οι στίχοι του Νίκου Γκάτσου εξακολουθούν να συγκινούν βαθιά ακόμη και τις νεότερες γενιές. Πού πιστεύετε ότι οφείλεται αυτή η διαχρονικότητα;
Πέρα από την ποιητική αξία των στίχων αυτών καθαυτών, ο Γκάτσος κατά την γνώμη μου απευθύνθηκε με ειλικρίνεια στο συναίσθημα του κόσμου, δεν κατέφυγε σε επικαιρικά συνθήματα ή εφησυχαστικές κολακείες. Οι στίχοι του θίγουν ζητήματα και παροτρύνουν στη λύση τους, κάτι σαν να καταγγέλλουν το σκοτάδι και να δείχνουν προς το φως, παρηγορούν, γίνονται αποκούμπι και φυσικά ψυχαγωγούν. Επίσης, οφείλεται στη γλώσσα. Ο ποιητής κινήθηκε συνειδητά εντός των ορίων της «συμπαγούς» ελληνικής, απέφυγε λέξεις της μόδας ή του συρμού που παρέρχονται και παρασύρουν μαζί όλο το κείμενο. Βεβαίως δεν πρέπει να παραβλέπουμε τη συμβολή της μουσικής. Ο Γκάτσος είχε την τύχη να συνεργαστεί με σπουδαίους συνθέτες που το έργο τους επίσης αντέχει στον χρόνο.
INFO
Μικρή Σκηνή: Επταλόφου 14, Κάτω Τούμπα
Πληροφορίες -Κρατήσεις: 6944503542
Παρασκευή 27 και Σάββατο 28 Μαρτίου στις 22.00.
«Πριν αλλάξει το φεγγάρι»: Αγαπημένα τραγούδια σε στίχους Νίκου Γκάτσου. Ερμηνεύει ο Ανδρέας Καρακότας. Διαβάζει η Αγαθή Δηµητρούκα.
Κυριακή 29 Μαρτίου στις 11 π.μ.
Εργαστήρια ποιητικής στιχουργικής με την Αγαθή Δημητρούκα
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Θεσσαλονίκη»
