Μια μοναδική, ιστορική βιβλιοθήκη, της οποία η ιστορία κύλησε σαν μια δραματική ταινία γεμάτη όμως ηρωικές προσπάθειες για διατήρηση της ιστορική μνήμης και της ανάδειξης για τις νεότερες γενιές των πολιτιστικών παραδόσεων είναι η Εθνική Βιβλιοθήκη Αργυρουπόλεως «Ο Κυριακίδης», ένα κόσμημα για την πόλη της Νάουσας.
Η Εύξεινος Λέσχη Ποντίων Νάουσας, από τα πιο ενεργά και ιστορικά σωματεία, είναι βασικός πυλώνας της προσπάθειας για την συντήρηση, ανάδειξη και διάδοση της πολύτιμης συλλογής της Βιβλιοθήκης της Αργυρούπολης με τους 974 τόμους της, που αποτελούν ζωντανά κύτταρα της παιδείας και του ελληνικού πολιτισμού της Ανατολής.
Η Εθνική Βιβλιοθήκη Αργυρούπολης του Πόντου «Ο Κυριακίδης» αποτελεί έναν από τους πολυτιμότερους πνευματικούς θησαυρούς του Ελληνισμού της Ανατολής και τη μόνη βιβλιοθήκη που μεταφέρθηκε σχεδόν αυτούσια από τον Πόντο στην Ελλάδα.
«Στην Ελλάδα, βέβαια, για λόγους που δεν είναι του παρόντος υπέστη σοβαρές φθορές και απώλειες, με συνέπεια να μιλούμε σήμερα για 972 τόμους βιβλίων από τους 5.000. Παρ’ όλα αυτά είμαστε σε θέση απ’ όσα έχουν διασωθεί να διαγνώσουμε το επίπεδο της παιδείας που υπήρχε στην Αργυρούπολη», μας λέει ο Δρ. Ιστορίας και πρόεδρος της Εύξεινου Λέσχης Θεσσαλονίκης Θεοδόσης Κυριακίδης.
Ο ίδιος υπογραμμίζει ότι η Αργυρούπολη είναι πόλη που βρίσκεται στην ενδοχώρα του Πόντου, νότια της Τραπεζούντας. Η αρχική ονομασία ήταν το Κάν, από τον ομώνυμο ποταμό. Ονομάστηκε Γκιουμουσχανέ/ Αργυρούπολη το 1846, αρχικά από τον λόγιο διδάσκαλο Γεώργιο Κυριακίδη εξαιτίας των μεταλλείων αργύρου. Την περίοδο της ακμής των μεταλλείων ο πληθυσμός της Αργυρούπολης ξεπερνούσε τις 5.000 οικογένειες, ενώ πριν τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο μειώθηκε στις 3.000 ψυχές, εκ των οποίων περίπου 1.600 ήταν Έλληνες και οι υπόλοιποι Τούρκοι και Αρμένιοι. Η πόλη της Αργυρούπολης υπήρξε η έδρα της μητρόπολης Χαλδίας.
Τα μεταλλεία της περιοχής και η εξειδίκευση των Ελλήνων στην εξόρυξη δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για οικονομική ανάπτυξη. Μέσα από τα προνόμια που έχαιραν οι Έλληνες αρχιμεταλουργοί και τον πλούτο που απέκτησαν, κατάφεραν να ενισχύσουν σημαντικά την εκπαίδευση.
Συνέπεια αυτής της ακμής υπήρξε η ίδρυση το 1723 του περίφημου Φροντιστηρίου της Αργυρούπολης με την πρωτοβουλία και την συνδρομή του αρχιεπισκόπου Ιγνατίου του Φυτιάνου, ενός σημαντικού αρχιερέα, ο οποίος προέρχονταν από οικογένεια αρχιμεταλλουργών, οικογένεια δηλαδή με κύρος, πλούτο και διασυνδέσεις. Στην ακμή του, το Φροντιστήριο αποτελούνταν από πλήρη αστική σχολή και τρεις γυμνασιακές τάξεις.
Η ονομασία «Κυριακίδης» δόθηκε προς τιμήν του λογίου Γεωργίου Κυριακίδη, ο οποίος διετέλεσε διευθυντής του Φροντιστηρίου (1855-1860) και συνέβαλε καθοριστικά στην αναδιοργάνωση και τον εμπλουτισμό της βιβλιοθήκης.
Σημαντική ώθηση στην εκπαίδευση έδωσαν όλοι οι μητροπολίτες Χαλδίας, ιδιαίτερα ο Γερβάσιος Σουμελίδης, αλλά και οι φιλεκπαιδευτικές αδελφότητες και τα σωματεία που ιδρύθηκαν. Συγκεκριμένα, με προτροπή του Γεωργίου Κυριακίδη οι Αργυροπολίτες ίδρυσαν το 1865 στην Τραπεζούντα την «Αδελφότητα των Αργυροπολιτών», η οποία ενίσχυσε την εκπαίδευση στην Αργυρούπολη, ενώ παρόμοια αδελφότητα ιδρύθηκε με τον ίδιο σκοπό και στην Κωνσταντινούπολη.
Άλλα δυο Σωματεία που λειτούργησαν όμως για βραχύ χρονικό διάστημα, υπήρξαν ο σύλλογος Μεταλλεύς (1888) και ο φιλεκπαιδευτικός σύλλογος «Σωκράτης» (1892). Το 1908 δημιουργήθηκε ο Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος «Κυριακίδης» προς τιμή του διδασκάλου Γεωργίου Παπαδόπουλου-Κυριακίδη, ο οποίος αναμόρφωσε τα εκπαιδευτικά πράγματα στην Χαλδία. Με άλλα λόγια, η μέριμνα για την παιδεία στην Αργυρούπολη αφορούσε όλα τα κοινωνικά στρώματα, αλλά και τη διασπορά των Αργυροπολιτών, που μετά την εξασθένιση των μεταλλείων υπήρξε μεγάλη.
Στις 11 Ιουνίου του 1916 η πόλη καταλήφθηκε από τον προελαύνοντα ρωσικό στρατό, ο οποίος παρέμεινε μέχρι την 28η Ιανουαρίου του 1918. Με την Ανταλλαγή των Πληθυσμών, σημαντικό μέρος της περίφημης βιβλιοθήκης του Φροντιστηρίου μεταφέρθηκε στην Ελλάδα και φυλάσσεται σήμερα στην Εύξεινο Λέσχη Ναούσας, ενώ μεγάλο μέρος των εκκλησιαστικών κειμηλίων της μητροπόλεως Χαλδίας και ενοριών της διασώζονται στο Μουσείο Μπενάκη.
Κλείνοντας, ο κ. Κυριακίδης προσθέτει ότι αξίζει να αναφερθεί πως μέσα από την βιβλιοθήκη μπορούμε να ανιχνεύσουμε και ζητήματα που έχουν εξαιρετική σημασία για την ιστορία του Ποντιακού Ελληνισμού, όπως είναι η σχέση των λογίων και των προυχόντων με τις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες και πως με τη βοήθεια των Φαναριωτών που διοικούσαν κατάφεραν να στηρίξουν την παιδεία στον Πόντο, αλλά και να μυήσουν μια συγκεκριμένη ελίτ, πνευματική και οικονομική, στη Φιλική Εταιρία και στην προετοιμασία της Επανάστασης του Γένους.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Θεσσαλονίκη»
