Του Παντελή Σαββίδη
Ένα από τα πλέον υποτιμημένα, αλλά στρατηγικά κρίσιμα ζητήματα στα Βαλκάνια εξελίσσεται τα τελευταία χρόνια σχεδόν αθόρυβα: η μαζική χορήγηση ιθαγένειας του κράτους των Σκοπίων σε πολίτες της Τουρκίας.
Σύμφωνα με στοιχεία που επικαλείται το Radio Free Europe/ Radio Liberty και αναπαρήχθησαν από αρκετούς βαλκανικούς ιστότοπους, περίπου 10.500 Τούρκοι πολίτες έχουν ήδη αποκτήσει ή βρίσκονται στη διαδικασία απόκτησης «μακεδονικής» ιθαγένειας, χωρίς να πληρούν βασικές προϋποθέσεις για την απόκτησή της που ισχύουν σε άλλα ευρωπαϊκά κράτη. Ο συνολικός αριθμός μαζί με τα συγγενικά τους πρόσωπα θα ανέλθει σε 20.000. Το ζήτημα δεν είναι γραφειοκρατικό. Είναι βαθιά πολιτικό, γεωστρατηγικό και, τελικά, ευρωπαϊκό.
Η νομοθεσία των Σκοπίων επιτρέπει τη χορήγηση ιθαγένειας χωρίς την υποχρέωση μόνιμης διαμονής στη χώρα, χωρίς γνώση της «μακεδονικής» γλώσσας και χωρίς αποδεδειγμένη κοινωνική ή οικονομική ένταξη, εφόσον κριθεί ότι συντρέχουν λόγοι «εθνικού συμφέροντος», «πολιτιστικών δεσμών» ή «οικονομικής συμβολής». Στην πράξη, αυτή η ασαφής νομική φόρμουλα έχει λειτουργήσει ως παράθυρο ταχείας πολιτογράφησης, κυρίως για Τούρκους πολίτες, πολλοί εκ των οποίων δεν έχουν γεννηθεί στη γειτονική χώρα, δεν έχουν ζήσει εκεί και δεν διατηρούν ουσιαστικούς δεσμούς με αυτήν.
Εργαλείο επιρροής
Οι πληροφορίες συγκλίνουν στο ότι πρόκειται για έναν ετερόκλητο αλλά όχι τυχαίο πληθυσμό. Ανάμεσα στους νέους «Μακεδόνες» πολίτες περιλαμβάνονται επιχειρηματίες με δραστηριότητα στα Βαλκάνια, στελέχη τουρκικών ΜΚΟ, φοιτητές και ακαδημαϊκοί συνδεδεμένοι με τουρκικά ιδρύματα, αλλά και άτομα που επιδιώκουν την απόκτηση ενός δεύτερου διαβατηρίου για ευρωπαϊκή κινητικότητα. Σε αρκετές περιπτώσεις, η ιθαγένεια λειτουργεί ως εναλλακτική ευρωπαϊκή πύλη, ιδιαίτερα για πολίτες που δυσκολεύονται να αποκτήσουν βίζα ή άδεια διαμονής σε κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η εξέλιξη αυτή δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από το ευρύτερο τουρκικό αποτύπωμα στα Βαλκάνια. Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια, η Άγκυρα ακολουθεί συστηματική πολιτική ήπιας ισχύος στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, επενδύοντας στη χρηματοδότηση θρησκευτικών ιδρυμάτων, στην παρουσία της σε εκπαιδευτικά και πολιτιστικά προγράμματα, στη δημιουργία ισχυρού δικτύου ΜΚΟ, αλλά και στην πολιτική και οικονομική διείσδυση. Η μαζική πολιτογράφηση Τούρκων πολιτών σε χώρες εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης αλλά εντός του ευρωπαϊκού περιβάλλοντος, όπως η Βόρεια Μακεδονία, το Κόσοβο και η Βοσνία, δεν αποτελεί μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά εντάσσεται σε ένα ευρύτερο και διαχρονικό σχέδιο. Το διαβατήριο, άλλωστε, δεν είναι απλώς ένα ταξιδιωτικό έγγραφο· είναι εργαλείο επιρροής.
Ηπιότεροι έλεγχοι
Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα σε σχέση με τη Συνθήκη Σένγκεν.
Αν και τα Σκόπια δεν είναι κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αποτελεί υποψήφια προς ένταξη χώρα, είναι ενταγμένη στο ευρωπαϊκό καθεστώς κινητικότητας και διατηρεί στενή σύνδεση με το σύστημα ασφαλείας της ΕΕ. Αυτό μεταφράζεται σε ευκολότερη πρόσβαση των πολιτών της στον ευρωπαϊκό χώρο και σε ελέγχους που είναι λιγότερο αυστηροί σε σύγκριση με τρίτες χώρες.
Υπηρεσίες ασφαλείας στην Ευρώπη έχουν εκφράσει ανησυχία, σύμφωνα με διαρροές που επικαλείται το Radio Free Europe/ Radio Liberty, ότι το σύστημα αυτό μπορεί να λειτουργήσει ως έμμεση παράκαμψη των ελέγχων της Σένγκεν, χωρίς ωστόσο να έχει υπάρξει μέχρι σήμερα επίσημη πολιτική αντίδραση.
Παρά τη σοβαρότητα του ζητήματος, η ευρωπαϊκή σιωπή είναι εκκωφαντική. Δεν έχει υπάρξει δημόσια παρέμβαση της Κομισιόν, δεν έχει τεθεί σχετικός όρος στο πλαίσιο των ενταξιακών διαπραγματεύσεων και δεν έχει ανοίξει καμία ουσιαστική θεσμική συζήτηση. Η στάση αυτή ενισχύει την αίσθηση ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιδρά μόνο εκ των υστέρων, όταν τα τετελεσμένα έχουν ήδη παγιωθεί.
Ζήτημα εθνικής ασφάλειας
Για την Ελλάδα, το θέμα δεν είναι θεωρητικό. Η ενίσχυση του τουρκικού παράγοντα βόρεια των συνόρων, η δημιουργία δικτύων επιρροής με ευρωπαϊκή πρόσβαση και η προσθήκη ενός ακόμη κρίκου στην αλυσίδα πιέσεων –από τη Θράκη και το μεταναστευτικό έως τη συνολική βαλκανική γεωπολιτική– καθιστούν το ζήτημα άμεσα συνδεδεμένο με την εθνική ασφάλεια.
Σε μια περίοδο όπου η Τουρκία εργαλειοποιεί πληθυσμούς, μειονότητες και μετακινήσεις, τέτοιες εξελίξεις δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως τεχνικές λεπτομέρειες.
Η Τουρκία σχεδιάζει μακροπρόθεσμα και πραγματοποιεί βήματα όταν η πολιτική της το επιβάλλει και οι συνθήκες το επιτρέψουν. Διαμορφώνει και συντηρεί εδώ και χρόνια το γνωστό μουσουλμανικό τόξο στα βόρεια σύνορα της Ελλάδας. Φροντίζει να το ενεργοποιεί όταν θέλει να πιέσει την Αθήνα και οι συνθήκες, τώρα, είναι κατάλληλες για μια τέτοια ενέργεια.
Η Άγκυρα έχει ενοχληθεί πολύ από την σύγκλιση Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ που τείνει να λάβει και αμυντική μορφή και θα φροντίσει να υπενθυμίσει τα γεωπολιτικά της αντίβαρα. Η πίεση από τον βορρά είναι ένα από αυτά. Οι αντιδράσεις δεν θα πάρουν την μορφή επεισοδίου. Η πίεση, όμως, θα γίνει αισθητή από την Αθήνα, ιδιαιτέρως, διότι η Ελλάδα δεν διαθέτει βαλκανική πολιτική.
Παραμένουν, ωστόσο, κρίσιμα ερωτήματα: ποια ακριβώς κριτήρια χρησιμοποιούνται για τις πολιτογραφήσεις, πόσοι από τους νέους πολίτες έχουν πραγματική παρουσία στα Σκόπια, αν υπάρχει ουσιαστικός θεσμικός έλεγχος από την ΕΕ και ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη σε περίπτωση κατάχρησης. Η υπόθεση των 20.000 πολιτογραφήσεων δεν αποτελεί απλώς ένα βαλκανικό παράδοξο. Είναι δοκιμασία για την ευρωπαϊκή ασφάλεια και για τη σοβαρότητα της ίδιας της ενταξιακής πολιτικής.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Θεσσαλονίκη»
