Συνέντευξη στη Γεωργία Μακρογιώργου
Στο νέο του βιβλίο «Σταυροδρόμι ευημερίας ή αυτοκαταστροφής – Από την αυγή του δυτικοευρωπαϊκού πολιτισμού στις σειρήνες του μετα-ανθρωπισμού και της “αθανασίας”» (εκδ. University Studio Press), ο καθηγητής της Τεχνολογίας και της Φιλοσοφίας της Τεχνοεπιστήμης στο Α.Π.Θ. Ιωάννης Ν. Μαρκόπουλος, εξετάζει τη σύγχρονη πλανητική πραγματικότητα, θέτοντας το ερώτημα αν η ανθρωπότητα βαδίζει προς την ουσιαστική ευημερία ή προς μια νέα μορφή αυτοκαταστροφής. Με αφετηρία την ιστορία του δυτικού πολιτισμού, αναζητά τα αίτια της σημερινής αξιακής κρίσης και υπογραμμίζει την ανάγκη σύζευξης γνώσης και ηθικής. Ο καθηγητής απαντάει στις ερωτήσεις της Γεωργίας Μακρογιώργου.
Γιατί χαρακτηρίζετε τη σημερινή εποχή «σταυροδρόμι» για την ανθρωπότητα;
Η ανθρωπότητα βρίσκεται, για πρώτη φορά στην ιστορία της, σε ένα ιδιαίτερα κρίσιμο σταυροδρόμι. Να προχωρήσει, με την ευλογία των προμηθεϊκών δώρων της επιστημονικής γνώσης και της τεχνολογίας, αποτελέσματα της ανθρώπινης αριστείας, στο δρόμο της ουσιαστικής ανάπτυξης και ευημερίας, ή – αν δεν αξιοποιήσει τις παρακαταθήκες σοφίας που ιστορικά κατέχει – να οδηγηθεί, με την ύβριν της, στην απώλεια της ανθρώπινης υπόστασής της, ή ακόμη και στην πλήρη αυτοκαταστροφή της; Κι αυτό, γιατί κυρίως στη μετανεωτερική μας εποχή η πλήρως κοινωνικοπολιτικά ανέλεγκτη, εκθετική ανάπτυξη της τεχνοεπιστήμης, και ιδιαίτερα της βιοτεχνολογίας, της βιοπληροφορικής και της τεχνητής νοημοσύνης, συντελείται υπό τον πλήρη έλεγχο ενός, όχι κοινωνικού καπιταλισμού, αλλά αρπακτικού, παγκοσμιοποιημένου νεοφιλελευθερισμού, ο οποίος είναι σημαντικά υπεύθυνος για την πρωτόφαντη καθολική κρίση που βιώνει ο πλανήτης.
Πώς εξηγείτε την αξιακή και πνευματική σύγχυση της σύγχρονης κοινωνίας, παρά την τεχνολογική πρόοδο;
Δυστυχώς, η ανάπτυξη αυτή – με τον τρόπο που συντελείται και βιώνεται από τον ημιδιαφωτισμένο άνθρωπο της νεωτερικότητας, και ιδιαίτερα της μετα-νεωτερικότητας – αντί να αποτελεί το μέσο, τη λύση για την ευημερία της ανθρωπότητας, έχει καταστεί, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Edgar Morin, η πηγή της παγκόσμιας κρίσης, καθώς συγχρόνως οδηγεί στη «διανοητική, ψυχική και ηθική υπανάπτυξη».
Ποιος είναι, κατά τη γνώμη σας, ο ρόλος του δυτικοευρωπαϊκού πολιτισμού στη διαμόρφωση της σημερινής κρίσης;
Πολύ καίρια ερώτηση, δύσκολα ωστόσο να απαντηθεί στο πλαίσιο μίας σύντομης συνέντευξης. Ιδιαίτερα αναλυτική και διαφωτιστική είναι η απάντηση στο παρόν βιβλίο μου. Θα έλεγα, επιγραμματικά, ότι είναι σημαντικά καθοριστικός, ιδιαίτερα όπως αυτός εξελίσσεται στη μετα-νεωτερική εποχή.
Ποιους κινδύνους βλέπετε στις σύγχρονες ιδέες του μετα-ανθρωπισμού και της τεχνολογικής «αθανασίας»;
Σχεδόν επιγραμματικά, την απώλεια της ανθρώπινης υπόστασης και την μετατροπή των ανθρώπινων κοινωνιών σε φασιστικές κοινωνίες «χιμαιρικών οντοτήτων», «μεικτών συστημάτων ανθρώπου-μηχανής» ή και πλήρως ρομποτοποιημένων οντοτήτων, δίχως ασφαλώς τη βιωματική αίσθηση της οποιασδήποτε «αθανασίας».
Τι μπορεί να μας διδάξει σήμερα η αρετολογική σκέψη της κλασικής ελληνικής αρχαιότητας;
Σε αντίθεση με τις άλλες σχολές ηθικής σκέψης, η αρετολογική ηθική επικεντρώνεται όχι στην πράξη, αλλά στο χαρακτήρα του δρώντος υποκειμένου. Θα πρέπει να μπορεί κυρίως να μας οδηγήσει στη φρόνηση (σοφία), τη σωφροσύνη, τη μεσότητα και τη δικαιοσύνη, αρετές στις οποίες η σύγχρονη ηθική φιλοσοφία έχει παγκοσμίως επιστρέψει.
Πώς μπορεί να αποκατασταθεί η ισορροπία ανάμεσα στη γνώση, την τεχνολογία και την ηθική;
Θα έλεγα πρωτίστως, με παγκόσμια, νέα, ριζικά αναθεωρημένα εκ-παιδευτικά προγράμματα, αλλά και με το σωστό παράδειγμα και τις πράξεις των κυβερνώντων και των πάσης φύσεως ηγετικών στελεχών, που θα πρέπει με τις πράξεις τους να εθίζουν τους πολίτες στην αρετή, στην κοινωνική και περιβαλλοντική ευαισθησία και στην ακριβοδικία, και όχι στην αναισθησία, στην αδικία και στον κυνισμό.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Θεσσαλονίκη»
