Συνέντευξη στην Αθηνά Φαντίδου
Την πεποίθηση ότι ο βασικός ρόλος της μουσικής και της τέχνης γενικότερα είναι να εξυψώνει τους ανθρώπους φέρνοντάς τους «πιο κοντά στο θείο», εκφράζει ο Θεσσαλονικιός ερμηνευτής Παναγιώτης Καραδημήτρης. Απώτερος στόχος, όπως επισημαίνει, είναι να αποκτήσουν την ανθρωπιά που τις τελευταίες δεκαετίες έχουν σε μεγάλο βαθμό απολέσει, έτσι ώστε να μπορέσει να δημιουργηθεί μια κοινωνία πιο δίκαιη και πιο ανθρώπινη.
Μια φωνή από τις λίγες, που ξεχωρίζει και συνεργάτης επί σειρά ετών του Μίκη Θεοδωράκη, ο Παναγιώτης Καραδημήτρης θεωρείται σήμερα από τους πιο βαθείς γνώστες του έργου του κορυφαίου συνθέτη -μάλιστα ο Μίκης τον είχε χαρακτηρίσει «ιδανικό ερμηνευτή των τραγουδιών» του. Ο ίδιος ωστόσο δεν θέλησε ποτέ να ακούσει το… τραγούδι των εξ Αθηνών «σειρήνων» κι έμεινε εσαεί «πιστός» στην πόλη του, τη Θεσσαλονίκη, από όπου υπηρέτησε την τέχνη του «με πάθος», για να παραφράσουμε τα λόγια του μεγάλου Θεσσαλονικιού ποιητή Ντίνου Χριστιανόπουλου – τραγούδια του οποίου έχει επίσης ερμηνεύσει.
Η συζήτηση με τον Παναγιώτη Καραδημήτρη ξεφεύγει από τα όρια μιας απλής συνέντευξης. Άνθρωπος ευαίσθητος και ευαισθητοποιημένος, σε παρασύρει εύκολα με τα λόγια του στους βυθούς της δικής του αφήγησης και σε κάνει συμμέτοχο και κοινωνό των ιδανικών που πρεσβεύει. Με απόψεις κατασταλαγμένες, τόσο σε ζητήματα που αφορούν την τέχνη όσο και γενικότερα την κοινωνία, μιλάει για τις περασμένες εποχές «όπου οι άνθρωποι είχαν μεγαλύτερη ενσυναίσθηση» και για τις αλλαγές που συντελέστηκαν στην κοινωνία -«έχουμε περάσει από το “εμείς” στο “εγώ”») και λειτουργούν αποτρεπτικά στο να έχουν ακόμη πέραση τα ποιοτικά τραγούδια που δημιούργησαν τις περασμένες δεκαετίες από κοινού οι μεγάλοι συνθέτες με τους μεγάλους ποιητές. Παράλληλα, περιγράφει πώς βλέπει να εξελίσσεται το μέλλον της τέχνης, ενώ αναφέρεται και στα δικά του μελλοντικά καλλιτεχνικά σχέδια.
Κύριε Καραδημήτρη, υπηρετείτε το έντεχνο ποιοτικό τραγούδι. Γιατί;
Η έννοια του ποιοτικού δεν είναι τίποτα άλλο παρά η αλήθεια του καθένα, η γνησιότητα και η αυθεντία του. Εν προκειμένω, εφόσον μιλάμε για τραγούδι και καλλιτέχνη, αυτή είναι η δική μου αλήθεια.
Πώς φτάσατε στο σημείο να πείτε ότι αυτό είναι το είδος τραγουδιού που μου ταιριάζει και με εκφράζει;
Αυτό αρχίζει από την παιδική ηλικία, από τις πρώτες μνήμες και τα πρώτα σου ακούσματα, όταν αντιλαμβάνεσαι ποιος ακριβώς είναι ο ρόλος του τραγουδιού. Γεννήθηκα και μεγάλωσα σε μια γειτονιά στο Κρυονέρι της Τούμπας όπου οι γονείς μου, οι γείτονες και όλοι οι άνθρωποι τραγουδούσαν. Μέσα από το τραγούδι τους εξέφραζαν τον καημό και τα όνειρά τους, τους έρωτές τους και τον θυμό τους. Μιλάμε για μια εποχή όπου τα πράγματα ήτανε πιο ρομαντικά, λες και το θείο ήταν πιο κοντά στους ανθρώπους! Οι άνθρωποι τότε είχαν μεγαλύτερη ενσυναίσθηση. Γι’ αυτό δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι αυτή ήταν και η εποχή -μιλάω για τη δεκαετία του 1960 και του 1970- κατά την οποία γεννήθηκαν τα περισσότερα μεγάλα ελληνικά τραγούδια.
Όταν λέτε ότι το θείο ήταν πιο κοντά στους ανθρώπους, τι ακριβώς εννοείτε;
Εννοώ ότι πλέον ο άνθρωπος έχει απομακρυνθεί από το θείο. Δεν ξέρω αν ανυψώθηκε περισσότερο το θείο ή αν κατέβηκε πιο χαμηλά ο άνθρωπος, πάντως πλέον έχει μεγαλώσει η απόσταση μεταξύ τους. Ίσως με την επιμονή μου στο τραγούδι να θέλω να μειώσω ξανά αυτή την απόσταση. Όχι φυσικά κατεβάζοντας το θείο πιο κοντά στους ανθρώπους, αλλά ανυψώνοντας τον άνθρωπο, μήπως και καταφέρουμε να επανέλθει στις… εργοστασιακές του ρυθμίσεις και ξαναβρεί την ανθρωπιά που τον χαρακτήριζε παλαιότερα και να δημιουργήσουμε έτσι μια κοινωνία πιο ανθρώπινη και πιο δίκαιη.
Μιας και αναφερθήκατε στα ακούσματα της παιδικής σας ηλικίας, ποια ήταν αυτά;
Οι γονείς μου ήταν πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, οπότε τα τραγούδια τους ήτανε τα σμυρναίικα και τα ρεμπέτικα. Στη συνέχεια άκουγα και πολύ Θεοδωράκη. Στη διάρκεια της δικτατορίας πηγαίναμε στη σοφίτα του γείτονα που είχε πικαπ και ακούγαμε τα τραγούδια του κρυφά. Ακούγαμε επίσης τον «Επιτάφιο» του Γιάννη Ρίτσου που είχε μελοποιήσει ο Μίκης και χωρίς να γνωρίζω τότε πολλά από ποίηση, αντιλαμβανόμουν πως ο λόγος των συγκεκριμένων τραγουδιών ήταν πιο ποιητικός και με ανάγκαζε να τον ψάξω, διευρύνοντας έτσι τους ορίζοντές μου.
Οπότε την πρώτη σας επαφή με τον Μίκη την είχατε ήδη από την παιδική σας ηλικία…
Ναι! Και μάλιστα θυμάμαι ότι κάποια στιγμή που ήμουν ακόμη μικρός, είχα ρωτήσει τον πατέρα μου «τι είναι Χούντα» και μου απάντησε ότι «Χούντα είναι το ότι δεν μας επιτρέπουν πια να ακούμε Θεοδωράκη»! Ήμουν μικρό παιδί ακόμα και έπρεπε να μου εξηγήσει με κάποιο τρόπο τον περιορισμό της ελευθερίας…
Και φτάσατε κάποια στιγμή να συνεργάζεστε μαζί του…
Ναι, αυτό είναι κάτι που εκείνη τη στιγμή δεν το καταλαβαίνεις, ζεις απλά το όνειρο. Για μένα ήταν η μεγαλύτερη αμοιβή που έχω λάβει κατά τη διάρκεια της πορείας μου.
Θα επανέλθουμε αργότερα στον Μίκη… Πότε καταλάβατε ότι έχετε ταλέντο στο τραγούδι;
Από παιδάκι, ήτανε πολύ εύκολο για μένα να τραγουδάω, ο πατέρας μου στο σπίτι μού έκανε παραγγελίες. Αλλά και αργότερα στο σχολείο, στις χορωδίες, οι καθηγητές μου δίνανε ένα κομμάτι στο τραγούδι που το έλεγα solo. Στην Γ’ Λυκείου είχε γίνει μια συναυλία του σχολείου μας για να συγκεντρώσουμε χρήματα για την εκδρομή μας και ήταν η πρώτη φορά που τραγούδησα μόνος μου μπροστά σε κοινό, το πρώτο τραγούδι που είπα ήταν το «Εδώ το φως» του Θεοδωράκη, σε στίχους του Γιάννη Ρίτσου.
Να φανταστώ ότι το τραγούδι σάς έδωσε ένα πλεονέκτημα απέναντι στους συνομήλικούς σας όσον αφορά την πέραση στο γυναικείο φύλο! Κάνατε και καντάδες στα κορίτσια;
Είχε… περάσει πλέον η εποχή όπου ήταν στη μόδα οι καντάδες. Σίγουρα όμως το τραγούδι μου έδωσε μια πλεονεκτική θέση σε σχέση με τους υπόλοιπους όσον αφορά τη σχέση μου με τα κορίτσια (γέλια). Μετά το σχολείο άρχισα να τραγουδάω επαγγελματικά, ξεκινώντας από το συγκρότημα «Ζήτα», στο οποίο μπήκα μετά από οντισιόν.
Πότε ήταν η στιγμή που αποφασίσατε να ασχοληθείτε σοβαρά με το τραγούδι;
Όταν ήμουν στο συγκρότημα «Ζήτα», δεν είχα πάει στρατό. Τελείωσα με τη στρατιωτική μου θητεία και άρχισα να τραγουδώ παράλληλα με τις σπουδές μου – σπούδαζα διοίκηση επιχειρήσεων. Δούλεψα σε μια ταβέρνα στην Τούμπα όπου ήμουν περίπου δυο σεζόν και στη συνέχεια μεταπήδησα στην ταβέρνα του Λιόλιου που ήταν τεράστια, με μια μεγάλη σκηνή. Ο Βαγγέλης Λιόλιος ήτανε ένας σπουδαίος παίκτης του μπουζουκιού, ένας από τους καλύτερους με τους οποίους έχω συνεργαστεί. Εκεί τραγούδησα τρεις σεζόν, δουλεύαμε έξι μέρες την εβδομάδα σε ένα χώρο που χωρούσε 600 άτομα και κάθε μέρα ήταν γεμάτος. Εκεί ψήθηκα, άρχισα να αντιλαμβάνομαι τις ελλείψεις μου και άρχισα να μαθαίνω μουσική, αρμονία κλπ.
Μια σημαντική στιγμή για εσάς ήταν η ερμηνεία, μαζί με τον Δημήτρη Νικολούδη, σε δίσκο με τραγούδια του μεγάλου Θεσσαλονικιού ποιητή Ντίνου Χριστιανόπουλου…
Αρχικά να πω ότι κάποια στιγμή εντάχθηκα στην ορχήστρα του Σαράντη Κασσάρα και μέσω του Σαράντη γνώρισα και τον καλό μου φίλο και συνεργάτη Δημήτρη Νικολούδη. Ο Σαράντης Κασσάρας μας πρότεινε μετά να ανταμώσουμε με τον ποιητή Ντίνο Χριστιανόπουλο, ο οποίος είχε γράψει τον κύκλο τραγουδιών «Το Αιώνιο Παράπονο», για να τα ερμηνεύσουμε. Αυτό ήταν μια σημαντική πρόκληση και για τον Δημήτρη και για μένα, ζυμωθήκαμε μαζί προκειμένου να ανταποκριθούμε στις απαιτήσεις και κάναμε έναν πάρα πολύ ωραίο δίσκο.
Κομβική στη μουσική σας σταδιοδρομία ήτανε η γνωριμία και μετέπειτα η συνεργασία με τον Μίκη Θεοδωράκη. Πώς προέκυψε;
Ήταν τη δεκαετία του ’90, όπου εγώ έφυγα από τα μεγάλα μαγαζιά. Τότε δούλευα σε ένα piano -restaurant στη Νέα Κρήνη, το Ted’s, όπου γνώρισα πολύ κόσμο και ήρθα σε στενή επαφή με το κοινό. Μετά από τρία ωραία χρόνια πήγα στο Stain, έναν πολυχώρο στο κέντρο, όπου δούλευα στο εστιατόριο στον πρώτο όροφο. Εκεί μια μέρα μας είπαν να προετοιμαστούμε γιατί θα ερχόταν να φάει μετά από συναυλία του ο Μίκης Θεοδωράκης και αν είναι δυνατόν να πούμε και μερικά τραγούδια του. Ήταν μια βραδιά που δεν θα την ξεχάσω. Ενώ ήταν να φάει με την παρέα του και να φύγει, έκατσαν μέχρι τα ξημερώματα. Εκεί με άκουσε, γνωριστήκαμε και μου ζήτησε αν θέλω να συμμετέχω σε έναν κύκλο συναυλιών που είχε αναλάβει να κάνει. Φυσικά δέχτηκα με πολύ μεγάλη χαρά. Στις πρόβες συνάντησα τους μεγάλους θρύλους της ελληνικής μουσικής, όπως για παράδειγμα τον Κώστα Παπαδόπουλο και τον Λάκη Καρνέζη. Τραγούδησα με τον Μίκη σε σημαντικές συναυλίες του και στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, όπως για παράδειγμα στο Μέγαρο Μουσικής του Μονάχου, στην Όπερα της Αλεξάνδρειας της Αιγύπτου ή μπροστά από τις Πυραμίδες της Γκίζας. Και για να φτάσω στην εποχή μας, επιμένω σε αυτό το είδος τραγουδιών και προσπαθώ να το επαναφέρω γιατί έχει αρχίσει σιγά σιγά να εκλείπει. Και αναφέρομαι στα τραγούδια που έχουν γραφτεί σε στίχους των μεγάλων ποιητών…
Για ποιον λόγο αυτό το είδος τραγουδιού δεν έχει σήμερα τη δημοφιλία που είχε κάποτε;
Βρισκόμαστε σε μια τελείως διαφορετική εποχή, από την εποχή του «εμείς» έχουμε περάσει στην εποχή του «εγώ» και στον πολιτισμό του ενός. Το λαϊκό τραγούδι έχει αποκοπεί από τις ρίζες του και έχει μετατραπεί σε μια μορφή επίδειξης. Δεν μπορείς να πεις ότι σήμερα θα γράψω ένα λαϊκό τραγούδι. Λαϊκό αποδεικνύεται ένα τραγούδι όταν με την πάροδο του χρόνου μπει στο στόμα και τη συνείδηση των ανθρώπων και τραγουδηθεί από αυτούς, όταν ο καλλιτέχνης αναδεικνύεται μέσα από το τραγούδι και όχι το τραγούδι μέσα από τον καλλιτέχνη.
Με αυτή τη λογική, οι τράπερ, που έχουν μεγάλη πέραση, είναι σήμερα ένα είδος λαϊκών τραγουδιστών;
Ενδεχομένως. Δεν μπορώ όμως να εκφέρω σαφή άποψη επί τούτου, γιατί δεν μπορώ να βρω τον κώδικα επικοινωνίας αυτού του είδους μουσικής με τον κόσμο. Εγώ μπορώ να μιλήσω μόνο για το είδος μουσικής που υπηρετώ, που τον ξέρω τον κώδικα. Αυτό που μπορώ να πω πάντως είναι ότι το λαϊκό τραγούδι εμπεριέχει το στοιχείο της αγάπης και του έρωτα, του βάσανου, της πίκρας και του θυμού ενός ανθρώπου που αδικείται, το συναίσθημα του παραπόνου. Αυτός είναι ο κώδικας του λαϊκού τραγουδιού και δεν γνωρίζω κατά πόσο υπάρχουν όλα αυτά στο είδος της μουσικής που αναφέρατε.
Ναι, αλλά από πίκρα, στενοχώρια και βάσανα σήμερα οι άνθρωποι, άλλο τίποτα. Τα αίτια και οι προϋποθέσεις για να δημιουργούνται και να ακούγονται σήμερα λαϊκά τραγούδια, εξακολουθούν να υφίστανται…
Η αντίληψη της κοινωνίας έχει όμως αλλάξει. Τα Μέσα, όπως η τηλεόραση και τα social, απομονώνουν τον άνθρωπο, χάνεται η συλλογικότητα. Αυτή είναι η μεγάλη διαφορά αυτής της εποχής σε σχέση με παλαιότερα. Βλέπεις ότι πλέον ο σταρ παρουσιάζεται ως σταρ και επιβάλλεται από τα Μέσα στον κόσμο, σαν… ντιρεκτίβα, δεν αναδεικνύεται μετά από καιρό και με βάση το έργο του. Σου λένε: «Αυτός είναι ο σταρ, πάρτε τον και ακούστε τον!» Παλιά έγραφαν ένα τραγούδι, αυτό δοκιμαζόταν στα μαγαζιά και τραγουδιόταν, το χόρευαν και η «επιβράβευση» ενός τραγουδιού ήτανε να ηχογραφηθεί στη συνέχεια σε δίσκο. Πρώτα ο κόσμος το μάθαινε, το τραγουδούσε και το χόρευε και έπειτα το άκουγε στον δίσκο. Τώρα γίνεται ανάποδα, το τραγούδι κυκλοφορεί και σου «επιβάλουν» να το ακούσεις…
Ναι, αλλά δεν ισχύει ότι στην τέχνη -και όχι μόνο- οι όποιοι νεωτερισμοί και οι αλλαγές αντιμετωπίζονταν πάντα με καχυποψία;
Ισχύει. Την εποχή της βιομηχανικής επανάστασης, για παράδειγμα, οι καλλιτέχνες φοβόντουσαν ότι η τέχνη τους, που απευθυνόταν σε σχετικά λίγους, θα αλλοιωθεί από την μεγάλη προσβασιμότητα και θα ξεπέσει. Σήμερα με τα social media έχουμε ένα είδος δεύτερης βιομηχανικής επανάστασης, όπου σαφώς υπάρχει πολύ μεγαλύτερη προσβασιμότητα. Ο καθένας έχει την ελευθερία όχι μόνο να λέει ό,τι θέλει, αλλά και να κάνει ό,τι θέλει ή να κραυγάζει και να το παρουσιάζει ως τέχνη. Αυτό όμως το θεωρώ μια παρερμηνεία της ελευθερίας που σου δίνεται, η οποία δεν είναι μόνο δικαίωμα όπως την εκλαμβάνονται συνήθως οι περισσότεροι, αλλά κυρίως είναι ευθύνη απέναντι στο κοινωνικό σύνολο.
Τους σημερινούς νέους ερμηνευτές πώς τους κρίνετε;
Οι σημερινοί καλλιτέχνες είναι πολύ σπουδαίοι. Θα έλεγα ότι υπάρχουν υπέροχες φωνές και ότι σε γενικές γραμμές οι καλλιτέχνες σήμερα είναι… πιο καλά μοντέλα από τους παλαιότερους. Αλλά είναι οι περισσότεροι λες και τους έχεις βάλει στο κρεβάτι του Προκρούστη, ο ένας μοιάζει με τον άλλον στον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουν αλλά και στα τραγούδια που λένε. Αυτό το θεωρώ κρίμα και πιστεύω ότι έτσι χαραμίζονται. Γιατί για να μπορέσεις να γοητεύσεις τον άλλον, πρέπει να αναζητήσεις την καλύτερη εκδοχή του εαυτού σου. Παλιά ο καλλιτέχνης κοιτούσε με το ένα μάτι την τέχνη του και με το άλλο τον Θεό -ή ό,τι τέλος πάντων πίστευε ο καθένας. Σήμερα κοιτάζουν με το ένα μάτι την τέχνη τους και με το άλλο την τσέπη τους. Για αυτό η τέχνη -η μουσική, το θέατρο, η λογοτεχνία- δεν μπορεί σήμερα να σταθεί στο μπόι της και να πει πράγματα!
Πώς βλέπετε το μέλλον;
Μιλάμε για μια εποχή που γίνεται μακελειό στον πλανήτη και προσπαθούν να μας επιβάλουν το δίκαιο του ισχυρού. Η τέχνη που θα καταγράψει αυτά τα πράγματα ποια θα είναι; Αυτή που θα αντιδράσει ή αυτή που θα εξυμνήσει; Έχει υποβαθμιστεί η έννοια της ζωής, σημασία έχει μόνο το να επιβιώσεις.
Μέσα σε αυτό το ζοφερό πλαίσιο που περιγράφετε, πού αυτοτοποθετείται ο Παναγιώτης Καραδημήτρης; Ποια είναι τα μελλοντικά του καλλιτεχνικά σχέδια;
Ευτυχώς μέσα από όλη μου τη διαδρομή, κατάφερα να βρω τη θέση μου. Για μένα το σημαντικό και ο λόγος ύπαρξής μου είναι μέσα από το τραγούδι να φέρω τους ανθρώπους σε επαφή μεταξύ τους. Δηλαδή μέσα από τις παραστάσεις, θέλω ο κόσμος που έρχεται να του αρέσει το αποτέλεσμα και κυρίως η επικοινωνία, να βλέπω 100 ανθρώπους να τραγουδάνε όλοι μαζί το ίδιο τραγούδι. Νιώθω ότι έστω και στιγμιαία συμβάλω στο να βάζω το λιθαράκι μου να χτιστεί μια κοινωνία πιο ανθρώπινη.
Συγκεκριμένα όσον αφορά τα σχέδιά σας, έχετε κάτι στα σκαριά;
Έχω και ετοιμάζω κάποια τραγούδια που είναι γεμάτα ανθρωπιά. Δεν ξέρω τι ακριβώς θα κάνω, δηλαδή αν θα τα βγάλω ένα -ένα στο διαδίκτυο ή αν θα τα συγκεντρώσω για να κυκλοφορήσω στη συνέχεια κάποιο CD.
Είσαστε όλα αυτά τα χρόνια ένας «επίμονος Θεσσαλονικιός», με την έννοια ότι ενώ είχατε ευκαιρίες, δεν θελήσατε ποτέ να κατεβείτε στην Αθήνα αλλά επιλέξατε να μείνετε στη Θεσσαλονίκη. Πιστεύετε ότι αν είχατε πάει στην Αθήνα, θα είχατε άλλη αντιμετώπιση και θα κάνετε πράγματα που δεν υλοποιήσατε μένοντας εδώ; Είναι η Θεσσαλονίκη ένα ασφυκτικό περιβάλλον;
Η Ελλάδα έχει μια ιδιαιτερότητα: Όχι μόνο στο τραγούδι αλλά σε όλα τα επαγγέλματα, η έννοια της επιτυχίας είναι… γεωγραφική. Περνάει πάντα μέσα από την Αθήνα!
Έχετε συνεργαστεί και συνυπάρξει επί σκηνής με πολλούς σημαντικούς ερμηνευτές της εποχή μας. Υπάρχει κάποιος από τους παλιούς με τον οποίο θα θέλατε να είχατε συνεργαστεί;
Είμαι πολύ ευτυχής γιατί συνεργάστηκα με πάρα πολύ σημαντικούς καλλιτέχνες. Αν ήταν να επιλέξω όμως ανάμεσα στους ερμηνευτές της προηγούμενης γενιάς με τους οποίους δεν συνυπήρξα χρονικά, θα ήθελα να έχω συνεργαστεί με τον Μπιθικώτση, τον Καζαντζίδη και τον Ξυλούρη.
Σε λίγες μέρες έχετε μια παράσταση στη «Ζώγια». Ποιο ακριβώς είναι το θέμα;
Τη Μεγάλη Δευτέρα ανεβάζω εκεί μια μουσική παράσταση με τίτλο «Ο Μίκης των Παθών» που βασίζεται σε δυο κορυφαία έργα του Μίκη Θεοδωράκη, τον «Επιτάφιο» και «Το Τραγούδι του Νεκρού Αδερφού». Στο δεύτερο μέρος θα ακουστούν ορισμένα από τα σημαντικότερα κοινωνικά και αγωνιστικά τραγούδια του Μίκη.
Info
- Ζώγια: Αλεξ. Σβώλου 54, κρατήσεις στο 2310 243459.
- Μ. Δευτέρα 6 Απριλίου και Μ. Τρίτη 7 Απριλίου, στις 21:30.
- Συμμετέχουν: Σάκης Κοντονικόλας (πιάνο) και Στάθης Σαββίδης (μπουζούκι).
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Θεσσαλονίκη»
