Του Νίκου Φωτόπουλου
Από τα προαύλια των σχολείων ως τους δρόμους της επαρχίας κι από το διαδίκτυο ως τις άγουρες συμμορίες, η βία μεταξύ ανηλίκων μετατρέπεται συνήθως σε τραγωδία. Τα νούμερα της ΕΛΑΣ είναι αποκαλυπτικά, παρά τη μικρή μείωση που παρατηρήθηκε το 2025 έναντι του 2024.
Η «Θ» θέλησε να αναζητήσει τις αιτίες πίσω από το φαινόμενο κι ένα γενικό συμπέρασμα είναι ότι πίσω από αυτές κρύβεται συνήθως η οικογένεια…
Τα παραδείγματα της βίας των ανηλίκων είναι πολλά, με δυο πρόσφατες χαρακτηριστικές περιπτώσεις να έχουν απασχολήσει το Πανελλήνιο:
- Στις Σέρρες, ένας 16χρονος κατηγορείται για τον θανάσιμο ξυλοδαρμό 17χρονου, σε μια υπόθεση που πυροδοτεί ερωτήματα για τους λόγους που μια διαμάχη μεταξύ εφήβων κατέληξε σε απώλεια ζωής. Ο ανήλικος προφυλακίστηκε.
- Στην Κυψέλη, μια 16χρονη μαχαίρωσε και τραυμάτισε μια 14χρονη συμμαθήτριά της μέσα στο σχολείο. Η νεαρή κατηγορούμενη οδηγήθηκε επίσης, προσωρινά στη φυλακή μετά την απολογία της για απόπειρα ανθρωποκτονίας.
Χιλιάδες περιστατικά
Δυστυχώς, έχουν προηγηθεί πολύ περισσότερες περιπτώσεις. Τα στοιχεία της ΕΛΑΣ για την εγκληματικότητα των ανηλίκων είναι σοκαριστικά. Σύμφωνα με αυτά, το 2024 καταγράφηκαν πανελλαδικά 12.459 ανήλικοι παραβάτες με αδικήματα: 1.077 για σωματικές βλάβες, 1.118 για ναρκωτικά, 1.215 κλοπές, 254 διακεκριμένες κλοπές, 315 ληστείες, 273 περιπτώσεις φθοράς, 492 του νόμου περί όπλων, 4.786 παραβάσεις του ΚΟΚ και 2.929 του νόμου περί αλλοδαπών.
Αντιστοίχως για το 2025 καταγράφηκαν 9.826 ανήλικοι παραβάτες με αδικήματα: 1.206 για σωματικές βλάβες, 1.231 περί ναρκωτικών, 1.249 κλοπές, 220 διακεκριμένες κλοπές, 316 ληστείες, 245 περιπτώσεις φθοράς, 450 περί όπλων, 2.670 παραβάσεις ΚΟΚ και 2.239 του νόμου περί αλλοδαπών.
Λεπτές ισορροπίες
«Για να είμαστε ειλικρινείς τα περιστατικά είναι πολλά, κυρίως όμως αφορούν σε μικροεγκληματικότητα: κλοπές, πολλές παραβάσεις ΚΟΚ, μικροποσότητες ναρκωτικών…» δηλώνει στη «Θ» ο Λάζαρος Γρηγοριάδης, υπαστυνόμος Α’ της υποδιεύθυνσης Προστασίας Ανηλίκων, της Ασφάλειας Θεσσαλονίκης, ο οποίος μαζί με περίπου άλλους 30 συναδέλφους του, αντιμετωπίζουν καθημερινά… απίστευτες καταστάσεις. Ο ίδιος υπογραμμίζει πάντως πως υπάρχουν και περιπτώσεις εγκλημάτων γενετήσιας ορμής, αλλά και σοβαρής σωματικής βλάβης. «Έχουμε να κάνουμε με ανήλικους, συνήθως έφηβους, και δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι οι νέοι σε αυτές τις ηλικίες είμαι δύσκολο να συγκρατήσουν τις ορμές τους. Από τη μια μπορεί να έχεις ένα θύμα που ζητάει δικαιοσύνη και τη δικαιούται, από την άλλη έχεις κι έναν δράστη με μικρή ηλικία. Είναι λεπτές οι ισορροπίες και απαιτείται ιδιαίτερη μεταχείριση. Βεβαίως, άλλο είναι να έχει κάνει ένας ανήλικος ένα λάθος κι άλλο να ρέπει στην εγκληματικότητα…», σημειώνει ο κ. Γρηγοριάδης.
Τι ωθεί όμως τα παιδιά αυτά στην παραβατικότητα, ενίοτε και σε σοβαρά εγκλήματα; «Ο πειραματισμός, είναι σίγουρα ένας πολύ απλός και συνήθης λόγος. Η αναζήτηση των ορίων, ένας άλλος. Η τάση των νέων να δείχνουν τολμηροί και να κάνουν επικίνδυνα πράγματα. Η ‘’μαγκιά’’ να κλέψεις ένα περίπτερο, συνήθως χωρίς να έχεις συναίσθηση του βάρους της πράξης σου. Κι ακριβώς εδώ είναι το πρόβλημα, είτε πρόκειται για μια μικροκλοπή είτε να χτυπήσει άσχημα έναν άλλο ανήλικο…» αναφέρει ο κ. Γρηγοριάδης.
Ενημερωτικές δράσεις
Οι αστυνομικοί της υποδιεύθυνσης Προστασίας Ανηλίκων κάνουν συνεχώς ενημερωτικές δράσεις σε σχολεία της Θεσσαλονίκης, σε μια προσπάθεια να κατανοήσουν τα ίδια τα παιδιά τα όρια τους και το μέτρο του νόμου και να διακρίνουν την «πλάκα» από την εγκληματικότητα. «Έχει συμβεί να με χαιρετήσουν ανήλικοι που ενεπλάκησαν σε παραβατικές περιπτώσεις και ξέφυγαν από τον δρόμο αυτό… Η αλλαγή σχολικού περιβάλλοντος συχνά επιδρά θετικά στο παιδί. Όμως το βασικότερο όλων είναι η οικογένεια. Έντονοι συναισθηματικοί δεσμοί, συγκρούσεις, ένα άσχημο διαζύγιο, παραβατικοί γονείς, όλα αυτά για τα παιδιά μετατρέπονται συνήθως σε παθογένεια. Τα δυο τελευταία περιστατικά, στις Σέρρες και στην Κυψέλη, το δείχνουν ξεκάθαρα. Οι δράστες ήταν παιδιά που είχαν θέματα οικογενειακού περιβάλλοντος. Ένα συμπέρασμα είναι, λοιπόν, ότι πριν την ανήλικη εγκληματικότητα πρέπει να κοιτάξουμε εκείνη των ενηλίκων, γιατί τα παιδιά αντιγράφουν: μια παρεξήγηση του πατέρα οδηγού στον δρόμο με άλλον οδηγό, το πώς συμπεριφερόμαστε οι ενήλικοι κοινωνικά, το πώς διαχειριζόμαστε τις δικές μας συγκρούσεις, οι σχέσεις μας με τον σύντροφό μας… Ένα παιδί τα παρακολουθεί αυτά όλη μέρα και τα παιδιά είναι λευκές σελίδες…», εξηγεί ο κ. Γρηγοριάδης.
Ιστορίες του τμήματος Ανηλίκων
Δυο περιπτώσεις που ξεχώρισαν οι αστυνομικοί της υποδιεύθυνσης Προστασίας Ανηλίκων της Ασφάλειας Θεσσαλονίκης:
- Ένα 15χρονο κορίτσι με εξαιρετικό οικογενειακό background κάθε τόσο συλλαμβάνεται έχοντας καταλήξει στα ναρκωτικά, στα πεζοδρόμια της πλατείας Ναυαρίνου. «Από τους γονείς μου δεν άκουσα ποτέ ‘’όχι’’», επαναλαμβάνει στους αστυνομικούς πιστεύοντας ότι ποτέ οι γονείς της δεν της έδωσαν τη σημασία και το ενδιαφέρον που έπρεπε…
- Το φθινόπωρο του 2024 ανήλικο ζευγαράκι ξυλοκοπήθηκε από άλλους ανήλικους. Ένας δράστης χτύπησε το αγόρι με μεταλλικό γκλοπ στο κεφάλι. Έξι παιδιά συνελήφθησαν. Στην προανάκριση οι αστυνομικοί διαπίστωσαν ότι δεν είχαν καταλάβει πόσο κοντά έφθασαν στο να σκοτώσουν άνθρωπο. Το χαρακτήρισαν… έλλειψη ενσυναίσθησης! Ο εισαγγελέας τους κατηγόρησε για απόπειρα ανθρωποκτονίας.
Παίζει ρόλο η κοινωνική τάξη;
Ρέπει όμως περισσότερο στην εγκληματικότητα ένα παιδί ανάλογα με την κοινωνική ομάδα στην οποία ανήκει η οικογένειά του;
Η απάντηση έρχεται αφοπλιστική από τον κ. Λαζαρίδη: «Ένα παιδί Ρομά ξέρει τι είναι να κρατάς μαχαίρι, ένα παιδί μιας αστικής οικογένειας όχι. Μας απασχόλησαν πολλά παιδιά δικαστών, επιχειρηματιών, ή καθηγητών. Τη μια μέρα μπορεί να είναι θύματα, την άλλη μέρα θύτες. Όταν οι γονείς αφήνουν μια κατάσταση χωρίς έλεγχο, κάτι μικρό που γίνεται σήμερα, αύριο είναι πιθανόν να γίνει πιο μεγάλο. Όταν πας να δεις πως έφτασε ένας ανήλικος στο νοσοκομείο, μπορεί να οδηγηθείς σε ένα στραβοκοίταγμα που έγινε τρεις μήνες πριν. Τα σύγχρονα παιδιά έχουν έναν χάρτινο εγωισμό. Για ένα unfollow ή like, για το τίποτα, μπορεί να μπλέξουν σε προβλήματα. Δεν μπορεί να καταλάβει ο ανήλικος ότι δεν χρειάζεται να μας αγαπάνε όλοι, ότι αρκεί να μας αγαπούν αυτοί που έχουν άξια για μας. Κάθε παιδί είναι μοναδικό και πρώτα πρέπει να το ξέρει αυτό ο γονιός του», αναφέρει.
Η αρνητική επιρροή του διαδικτύου και των social media
Το διαδίκτυο και τα μέσα που δίνουν πρόσβαση σε αυτό, ιδίως στα social media, είναι ένα άλλο κεφάλαιο αρνητικής επιρροής στους ανήλικους! Επηρεάζει την ψυχολογία, τον τρόπο σκέψης και τη συμπεριφορά τους. Και μπορεί να έχει αρνητική επιρροή ακόμη κι αν οι γονείς είναι τυπικά παρόντες, αλλά ουσιαστικά απόντες.
«Η ψυχοσυναισθηματική παραμέληση είναι για μένα ο βασικός λόγος που οι ανήλικοι οδηγούνται σε λάθος μονοπάτι. Έχουμε γονείς που μαθαίνουν από την αστυνομία, πού συχνάζουν τα παιδιά τους ή ποιες είναι οι παρέες τους. Και μιλάμε για παιδιά 13 και 14 ετών! Το διαδίκτυο έρχεται να κολλήσει ακριβώς σε αυτό, ότι δηλαδή αυτό που δεν βρίσκουν στην οικογένεια τους, το βρίσκουν εκεί. Το διαδίκτυο δεν πάει στη δουλειά, δεν απασχολείται αλλού, δεν κοιμάται. Είναι αχανές, έχει πολύ ωραία πράγματα, αλλά και πολύ επικίνδυνα. Με τον υπολογιστή μπορείς να ακούσεις ένα ωραίο τραγούδι, αλλά να κάνεις κι εγκλήματα. Οι ανήλικοι που πιάνουμε παθαίνουν το πιο ισχυρό σοκ όταν τους παίρνουμε τα κινητά. Να τονίσω ότι έχει αποδώσει καρπούς η απαγόρευση του κινητού στα σχολεία. Από τα κινητά αρχίζουν όλες οι μικροπαρεξηγήσεις. Πυροδοτούν εντάσεις απίστευτες. Ένα like μπορεί να δημιουργήσει τεράστια προβλήματα στο μυαλό ενός ανήλικου. Θέλουμε πάρα πολλή δουλειά στη χρήση του διαδικτύου…» σημειώνει ο κ. Γρηγοριάδης.
Πρόκειται για ένα σύνθετο φαινόμενο
Του Πάνου Πλουμίδη*
Η παραβατικότητα ανηλίκων είναι ένα σύνθετο φαινόμενο, δεν εξηγείται με μόνο μία αιτία. Πίσω από τη συμπεριφορά ενός εφήβου συχνά συναντάμε έναν συνδυασμό παραγόντων: δυσκολίες στο οικογενειακό περιβάλλον, αστάθεια ή έλλειψη ορίων, σχολική απομάκρυνση, πίεση από συνομηλίκους, διαδικτυακή έκθεση σε βία, καθώς και την ανάγκη για αποδοχή και αναγνώριση. Πολλές φορές η παραβατικότητα λειτουργεί ως «γλώσσα» για συναισθήματα που δεν μπορούν να εκφραστούν αλλιώς —θυμό, ντροπή, φόβο, αίσθηση αδιεξόδου— ιδίως όταν λείπουν δεξιότητες αυτορύθμισης και υγιή πρότυπα σχέσεων.
Σε ακραίες περιπτώσεις, όπως όταν ένας ανήλικος σκοτώσει έναν άλλον ανήλικο, η διερεύνηση πρέπει να είναι ψύχραιμη, επιστημονική και εξατομικευμένη. Η κλινική/ δικαστική αξιολόγηση εξετάζει αν υπήρχε υποκείμενη ψυχοπαθολογία και ποια ήταν η ψυχική κατάσταση τη στιγμή της πράξης: έντονη παρορμητικότητα, σοβαρή απορρύθμιση θυμού, τραυματικό ιστορικό, χρήση ουσιών, ή ακόμη και επεισόδια αποσύνδεσης υπό ακραίο στρες. Πιο σπάνια διερευνώνται ψυχωτικά συμπτώματα (π.χ. παραληρητικές ιδέες, ψευδαισθήσεις). Επίσης αξιολογούνται στοιχεία σοβαρής διαταραχής διαγωγής και επίμονης επιθετικότητας, πάντα με προσοχή ώστε να μην αποδίδονται πρόωρα «μόνιμες» ετικέτες σε μια προσωπικότητα που ακόμη διαμορφώνεται. Καθοριστικά είναι η επίγνωση, η πρόθεση, ο αυτοέλεγχος, η επιρροή της ομάδας, η οικογενειακή δυναμική και τυχόν προειδοποιητικά σημάδια κλιμάκωσης.
Η πρόληψη και η αντιμετώπιση απαιτούν συνεργασία οικογένειας – σχολείου – κοινότητας, έγκαιρη ανίχνευση κινδύνου, πρόσβαση σε παιδοψυχιατρική και ψυχοθεραπευτική φροντίδα, σαφή όρια και παράλληλα στήριξη, ώστε να μειώνεται η πιθανότητα κλιμάκωσης και να ανοίγουν δρόμοι επανένταξης.
* Δικαστικός Ψυχολόγος MSc, Ψυχοθεραπευτής
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Θεσσαλονίκη»
