Ο φετινός Φεβρουάριος ήταν ιδιαίτερα σημαντικός για τη Θεσσαλονίκη, αφού οι λειψές ημέρες του αντισταθμίστηκαν από το μείζον γεγονός της πενθήμερης παρουσίας του διεθνούς φήμης σκηνοθέτη Κώστα Γαβρά στην πόλη. Ο άνθρωπος που έχει συνδέσει το όνομά του με τη Θεσσαλονίκη όσο ελάχιστοι διεθνούς κύρους δημιουργοί, γιόρτασε εδώ τα 93α γενέθλιά του σε μία εκδήλωση που επιμελήθηκε ο δήμος Θεσσαλονίκης. Νωρίτερα, παραβρέθηκε στο κορυφαίο γεγονός που αποτέλεσε και τον λόγο της επίσκεψής του, το οποίο οργάνωσε στον τόπο δολοφονίας του Λαμπράκη ο κεντρικός δήμος. Εκεί, δίπλα στο μνημείο του αγωνιστή της Δημοκρατίας αποκαλύφθηκε στήλη με πληροφορίες (και μέσω QR code) γύρω από την υπόθεση της δολοφονίας και πλέον ονομάζεται «Σημείο Ζ». Στον απόηχο της επίσκεψής του Κώστα Γαβρά, η «Θ» επιχειρεί να κρατήσει την ουσία μέσα από μία συζήτηση που δέχθηκε ευχαρίστως να κάνουμε.
Τον συναντήσαμε στο ξενοδοχείο Monasty της Β. Ηρακλείου, πριν ξεκινήσει για το Γαλλικό Ινστιτούτο. Μας δέχθηκε εγκάρδια, χαμογελαστός και με άριστη διάθεση. Στην αρχή της συνομιλίας μας, άκουσε με ιδιαίτερο ενδιαφέρον ότι η εφημερίδα «Θεσσαλονίκη» εκδόθηκε για πρώτη φορά από τον Ι. Βελλίδη δύο μέρες μετά τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη. Του δείχνουμε το πρωτοσέλιδο με την είδηση του θανάτου του πέντε ημέρες μετά τη δολοφονία, και διαβάζει συγκινημένος…
Κύριε Γαβρά, η δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη που ήταν η αφορμή για το βιβλίο του Βασίλη Βασιλικού και την πολιτική ταινία σας «Ζ», σας συνδέουν άπαξ και διαπαντός με την πόλη. Πώς αντιλαμβάνεστε εσείς τη σύνδεσή σας με τη Θεσσαλονίκη.;
Έχουμε πλέον μία βάση εδώ, έχει γίνει πλέον οικογενειακό το θέμα. Μένει εδώ ο αδερφός μου και ο γιος του. Είναι πολύ δυνατή η σύνδεσή μου με τη Θεσσαλονίκη, έχει βάσεις στο παρελθόν. Την πρώτη φορά που ήρθα εδώ με το Φεστιβάλ ανακάλυψα σιγά σιγά τι είναι η Θεσσαλονίκη. Για εμάς τους Αθηναίους και ιδίως τους Πελοποννήσιους εσείς είστε ο Βορράς. Δεν υπάρχει Βορράς τελικά, υπάρχει Ελλάδα.
Είναι αλήθεια πως την ιδέα για την ταινία «Ζ» γεννήθηκε όταν σας έφερε σε επαφή με το βιβλίο ο αδερφός σας που ήταν στον στρατό μαζί με τον Βασίλη Βασιλικό;
Ο αδερφός μου ήταν στα σύνορα ως μέλος οικογένειας ΕΑΜιτών. Κι εγώ υπέφερα από αυτό γιατί δεν μπόρεσα να κάνω σπουδές εδώ στην Ελλάδα. Αν και ήταν ήδη γιατρός, φύλαγε τα σύνορα με πολυβόλο και δεν πήγε ποτέ σε νοσοκομείο. Υπέφερε εξαιτίας της ιδεολογικής τοποθέτησης της οικογένειας. Καθώς ήταν φίλος με τον Βασιλικό, ήρθε σε επαφή με το βιβλίο κι αμέσως μου το έδωσε. «Πάρε το βιβλίο διάβασέ το», μου είπε κι εγώ το διάβασα κι έμεινα κατάπληκτος.
Δυο μέρες αργότερα έγινε η δικτατορία στην Ελλάδα κι αμέσως σκέφτηκα ότι πρέπει να κάνουμε κάτι. Έτσι μίλησα με τον Γαλλοϊσπανό σεναριογράφο και συγγραφέα Ζορζ Σεμπρούν κι αρχίσαμε γρήγορα την προσπάθεια να γυριστεί η ταινία. Έπρεπε όμως να πληρώσω τουλάχιστον τον Σεμπρούν.
Και πήγα στους United Artists, όπου ο πρόεδρος ήταν τότε φίλος μου και τους πρότεινα να δώσουμε στον Σεμπρούν λίγα λεφτά και να γράψει ένα αρχικό σενάριο κι αν ενδιαφέρει να συνεχίσουμε. Έτσι αποσυρθήκαμε οι δυο μας (με τον Σεμπρούν) στο σπίτι ενός φίλου γιατρού και σε πέντε εβδομάδες γράψαμε κάτι. Tο πηγαίνω στο στούντιο και μου λέει ο φίλος μου: «Είστε παλαβοί κι οι δυο σας. Αυτό εγώ δεν το κάνω. Κάναμε ένα φιλμ στην Ισπανία με κάτι αρνητικό για τον Φράνκο κι είμαστε απαγορευμένοι για δύο χρόνια. Αν κάνω αυτό το φιλμ για την Ελλάδα, θα είμαστε απαγορευμένοι για πάντα! Να σου δώσω ένα άλλο σενάριο με τον Μοντάν στον πρωταγωνιστικό ρόλο;». Αρνήθηκα, επέμεινα στο σενάριο μας κι άρχισε η περιπέτεια της ταινίας. Έπρεπε να βρούμε λεφτά και τόπο κι έτσι πήγαμε στην Αλγερία.
Η ταινία «Ζ» θεωρείται εκ των κορυφαίων πολιτικών θρίλερ όλων των εποχών. Σε σύγκριση με τις ταινίες σας που προηγήθηκαν, και κυρίως με αυτές που ακολούθησαν, νιώθετε ότι η αναγνώριση και τα βραβεία του «Ζ» τις αδίκησε;
Το φαινόμενο αντιστοιχεί στο πάθος και την όρεξη που διέκριναν όλους τους συντελεστές . Το καταλαβαίνετε κι εσείς, η όρεξη με την οποία το κάναμε όλοι ήταν ξεχωριστή. Δεχτήκανε όλοι. Η Ειρήνη Παππά, ο Υβ Μοντάν, όλοι. Μερικοί μάλιστα είπανε «ας πάρουμε λεφτά μόνο αν δουλέψει η ταινία, αλλιώς όχι». Αυτό το πάθος το είχαμε όλοι και βγήκε στην ταινία.
Είχατε προβλέψει τότε τι θα μπορούσε να προκαλέσει η ταινία;
Σε καμία περίπτωση. Ένα φιλμ που δεν είχε ιστορία αγάπης. Δεν είχε έναν χαρακτήρα από την αρχή ως το τέλος. Είχε μόνο έναν χαρακτήρα, τον Λαμπράκη, που δεν ήταν παρών. Τις έλειπαν όλες δυνατότητες για να την δεχτεί το κοινό και να την παρακολουθήσει. Όλα ήταν αρνητικά. Ήταν για όλους μας όμως ένα σύνθημα. «Κάτω η δικτατορία». Αυτό το σύνθημα έφτιαξε την τύχη του φιλμ κι έτσι έγινε το θαύμα.
Ένα σύνθημα που έφτασε τελικά σε όλο τον κόσμο…
Ναι, στην αρχή ήταν λίγοι οι θεατές και ύστερα άρχισαν να αγοράζουν το φιλμ σε όλο τον κόσμοι. Ύστερα από πολλούς μήνες ο παραγωγός μού έλεγε «το τάδε κράτος αγόρασε το “Ζ”, άρα το πολιτικό σύστημα άλλαξε σε δημοκρατία». Καταλαβαίναμε πώς άλλαζαν τα καθεστώτα από την κίνηση του φιλμ.
Μένετε πολλά χρόνια στη Γαλλία, η αγαπημένη σας σύζυγος και συνεργάτιδα Μισέλ είναι Γαλλίδα, έχετε αποφασίσει ποια είναι η πατρίδα σας;
Αυτή η ερώτηση δεν έχει πολλές απαντήσεις. Η απάντηση είναι η Ελλάδα. Έζησα εδώ 24 χρόνια και έμαθα πολλά. Στη Γαλλία όμως με δεχτήκανε σαν να ήμουν δικός τους από την πρώτη στιγμή που πήγα. Είχα πρόσβαση στα εστιατόρια σαν τους ντόπιους φοιτητές, ήμουν ευπρόσδεκτός και σε δουλειές. Να φανταστείτε ότι έγινα δεύτερος βοηθός σε ένα φιλμ, ενώ ήμουν ακόμη στη σχολή κάτι το οποίο απαγορευόταν για τους σπουδαστές. Το σχολείο το ήξερε και δεν μου το απαγόρευσε. Έτσι η Γαλλία έγινε το ιδανικό μέρος για έναν νέο δημιουργό. Έγινε κάτι σαν δεύτερη μάνα.
Την επιστροφή τη σκέφτεστε;
Μα επιστρέφω συνεχώς εδώ!
Τι παρατηρείτε λοιπόν στους Έλληνες;
Τους Έλληνες τους παρατηρώ σύμφωνα με τις περιπέτειες του έχουν. Με ενδιαφέρει να δω πως πηγαίνουν. Μου λένε στο Παρίσι οι Έλληνες τα ευχάριστα και τα παράπονα τους. Πιο συχνά τα παράπονα Είμαστε και παραπονιάρηδες οι Έλληνες… Δεν μπορώ να σας δώσω συμβουλές όμως, να σας πω τι θα κάνετε γιατί δεν ζω εδώ.
Από το θρίλερ του 2015 που έγινε αργότερα το αντικείμενο της ταινίας σας «Ενήλικοι στο δωμάτιο» μέχρι σήμερα τι άλλαξε;
Τότε έμαθα ότι κάποιοι, πολλοί Έλληνες έφευγαν από τη χώρα γιατί υπήρχε το ενδεχόμενο να πτωχεύσει η χώρα. Κάθε φορά που παρουσιάζω ένα φιλμ έχει πάντα λίγους Έλληνες που με περιμένουν να συζητήσουμε Έτσι έμαθα ότι πολλοί γιατροί έφυγαν και ήρθαν στη Γαλλία γιατί δεν είχαν εδώ καλές δουλειές και ικανοποιητικά ημερομίσθια. Λυπάμαι γι’ αυτό και νομίζω ότι η Ελλάδα έχει άξιους μορφωμένους ανθρώπους που θα μπορούσαν να ζήσουν καλύτερα εδώ.
Καλοί πολιτικοί στην Ελλάδα υπήρξαν;
Στην Ελλάδα δεν τους ξέρω πολύ καλά, καλύτερα να πω για τη Γαλλία. Ο Ντε Γκολ ήταν τεράστιος πολιτικός, ο Μιτεράν επίσης. Ο Ζισκάρ ντ’ Εστέν δεν ήταν καλός πολιτικός, αγαπούσε όμως πολύ την Ελλάδα. Ο Μακρόν, αν και τον ξέρω λίγο, αγαπάει επίσης την Ελλάδα, αλλά δεν τα καταφέρνει πολύ με τη Γαλλία.
Στο μνημείο του Λαμπράκη είπατε ότι αυτό που έχει σημασία είναι να ζήσουν οι Έλληνες ενωμένοι και να κρατήσουν ζωντανά τα ιδεώδη του Λαμπράκη. Μπορεί να λειτουργήσουν διαχρονικά ενωτικά αυτά τα ιδεώδη;
Αυτό είναι το ουσιαστικό. Βλέπουμε κάθε φορά κινήματα που λένε εμείς θα σώσουμε την Ελλάδα και πηγαίνουν ενάντια στα άλλα κινήματα κι έτσι κάποτε φτάσαμε στον Εμφύλιο Πόλεμο με χιλιάδες θύματα. Και χρόνια αργότερα είμαστε σίγουροι ότι δεν πρέπει αυτό να το ξανακάνουμε. Ας γυρίσουμε στην Αρχαία Ελλάδα να μιλάμε πριν, να συζητάμε για όλα και να αφήσουμε πίσω τους φανατισμούς. Οι ιδέες δεν είναι πάντα τόσο σοβαρές. Το ΚΚΕ, η άκρα δεξιά… Τώρα έχουν ησυχάσει τα πράγματα. Έχουμε την τάση εμείς οι Έλληνες να λέμε «Έχω δίκιο»! Όταν όμως φτάνει αυτό το δίκιο να γίνεται τόσο αρνητικό για τους άλλους, ε, πρέπει να το σταματήσουμε.
* Όλες οι εκδηλώσεις στη Θεσσαλονίκη έγιναν με τη βοήθεια και το συντονισμό του προέδρου του Μουσείου Μίκη Θεοδωράκη Ζάτουνας Παρασκευά Παρασκευόπουλο που διευκόλυνε και τη συνάντησή μας με τον σπουδαίο δημιουργό
Η συνάντηση με την κόρη του Χρήστου Σαρτζετάκη
Στο πλαίσιο της παρουσίας του στη Θεσσαλονίκη ο Κώστας Γαβράς συνάντησε μεταξύ άλλων την κόρη του δυναμικού νεαρού ανακριτή και μετέπειτα Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας Χρήστου Σαρτζετάκη. Η δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω Πετρούλα-Αναστασία Σαρτζετάκη διαμένει μόνιμα στην Αθήνα και ήρθε στη Θεσσαλονίκη για την αποκάλυψη του σημείου «Ζ». Άλλωστε ο Κ. Γαβράς εκτιμούσε πολύ τον πατέρα της πιστώνοντάς του την αποκάλυψη των ενόχων της δολοφονίας Λαμπράκη σε δύσκολους καιρούς. Η κ. Σαρτζετάκη ευχήθηκε στον Κώστα Γαβρά για τα γενέθλιά του και συμφώνησαν να τα ξαναπούν σύντομα. Ίσως αυτό συμβεί στην εκδήλωση μετονομασίας του δρόμου που περνά μπροστά από το πατρικό σπίτι του πατέρα της στη Νεάπολη, σε οδό Χρήστου Σαρτζετάκη. Την απόφαση ανακοίνωσε παρουσία του Κώστα Γαβρά ο δήμαρχος Νεάπολης-Συκεών σε εκδήλωση μετονομασίας του χώρου πολιτισμού που βρίσκεται στην λεωφόρο Μίκη Θεοδωράκη (ο οποίος έντυσε μουσικά την ταινία) σε «Ζ», προσκαλώντας τον δημιουργό να δώσει το «παρών».
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Θεσσαλονίκη»
