Από πέντε έως οκτώ επεισόδια πλημμυρών κάθε χρόνο αναμένεται να αντιμετωπίζει η Θεσσαλονίκη έως το 2033. Η κλιματική αλλαγή, αλλά και ανθρωπογενείς παράγοντες, θα μετατρέψουν σταδιακά τα πλημμυρικά φαινόμενα σε κάτι σύνηθες. Στο πλαίσιο αυτό, η ευρύτερη περιοχή οφείλει να είναι προετοιμασμένη, στρέφοντας ξανά το βλέμμα της στην αντιπλημμυρική θωράκιση.
Οι εικόνες που καταγράφηκαν αυτή την εβδομάδα με τη θάλασσα που «βγήκε» στη στεριά κατά μήκος των ακτών όχι μόνο στο παραλιακό μέτωπο της Θεσσαλονίκης, αλλά και της Πιερίας, είναι ένα φαινόμενο που συνδέεται με την κλιματική αλλαγή, όπως εξηγούν οι ειδικοί. Κι αυτή είναι μία μόνο πλευρά της. Μία ακόμη, σαφώς πιο απειλητική, είναι η αύξηση της ραγδαιότητας των καταιγίδων, η οποία σχετίζεται και επιφέρει έντονα πλημμυρικά φαινόμενα.
Σύμφωνα με μελέτη του διδάκτορα Μετεωρολογίας ΑΠΘ, μέλους της ομάδας εργασίας αντιμετώπισης φυσικών καταστροφών του Τεχνικού Επιμελητήριου Ελλάδας/ Τμήμα Κεντρικής Μακεδονίας, Μιχάλη Σιούτα, όπως δείχνουν τα στοιχεία, η Θεσσαλονίκη βρίσκεται μπροστά σε μια πρωτοφανή περιβαλλοντική πρόκληση που απειλεί να αλλάξει ριζικά την καθημερινότητα των πολιτών της.
«Η μελέτη προειδοποιεί ότι για την περίοδο 2023-2033, η Θεσσαλονίκη αναμένεται να έρχεται αντιμέτωπη με 5 έως 8 επεισόδια πλημμυρών κάθε χρόνο. Δεν πρόκειται για απλές βροχοπτώσεις, αλλά για έντονα καιρικά φαινόμενα που θα δοκιμάζουν τις αντοχές των υποδομών και την ασφάλεια των κατοίκων», εξηγεί χαρακτηριστικά μιλώντας στη «Θεσσαλονίκη» ο κ. Σιούτας.
Σύμφωνα με τον ίδιο, η στατιστική ανάλυση των τελευταίων δεκαετιών δείχνει μια σαφή αυξητική τάση. Η ραγδαιότητα των καταιγίδων αυξάνεται, με μεγάλους όγκους νερού να πέφτουν σε ελάχιστο χρονικό διάστημα, καθιστώντας τα υπάρχοντα αποχετευτικά δίκτυα ανεπαρκή.
Το «έγκλημα» της άναρχης δόμησης
Ο δρ. Σιούτας υπογραμμίζει ότι η κλιματική αλλαγή είναι μόνο η μία όψη του νομίσματος. Η άλλη όψη αφορά τις διαχρονικές ανθρώπινες παρεμβάσεις. Η Θεσσαλονίκη «έπνιξε» το φυσικό της υδρογραφικό δίκτυο.
Η κάλυψη του εδάφους με τσιμέντο και άσφαλτο εμποδίζει την απορρόφηση των υδάτων, με αποτέλεσμα αυτά να μετατρέπονται σε ορμητικό χείμαρρο που ακολουθεί την κλίση του εδάφους, «εισβάλλοντας» στον αστικό ιστό. Οι περιοχές που βρίσκονται στους πρόποδες του Σέιχ Σου και οι λεγόμενες χαμηλές ζώνες της πόλης βρίσκονται στο άμεσο επίκεντρο του κινδύνου.
Δεν είναι άλλωστε λίγες οι φορές που μετά από έντονη βροχόπτωση, πλημμυρίζουν οι περιοχές γύρω από το Δικαστικό Μέγαρο αλλά στον Λευκό Πύργο.
Ωστόσο, η Θεσσαλονίκη δεν έχει την πολυτέλεια του χρόνου. Η κλιματική κρίση είναι ήδη εδώ και εκδηλώνεται με βίαιο τρόπο. Η πρόβλεψη για 8 πλημμύρες τον χρόνο αποτελεί έναν οδικό χάρτη για τους φορείς της τοπικής αυτοδιοίκησης και την κυβέρνηση. Αν δεν ληφθούν άμεσα μέτρα θωράκισης, οι εικόνες με πλημμυρισμένους δρόμους, κατεστραμμένες περιουσίες και κίνδυνο για την ανθρώπινη ζωή θα γίνουν η νέα καθημερινότητα της πόλης.
Τα μέτρα
Τα κύρια προληπτικά μέτρα που προτείνει ο κ. Σιούτας είναι τα εξής:
- Συστήματα Έγκαιρης Προειδοποίησης (Early Warning Systems)
Το σημαντικότερο όπλο είναι η πρόγνωση σε πραγματικό χρόνο (Nowcasting). Ο Δρ. Σιούτας προτείνει τη χρήση μετεωρολογικών ραντάρ, τα οποία μπορούν να εντοπίσουν την ακριβή πορεία μιας καταιγίδας 1-2 ώρες πριν χτυπήσει την πόλη. Αυτό δίνει πολύτιμο χρόνο στην Πολιτική Προστασία να κλείσει δρόμους που πλημμυρίζουν (π.χ. υπόγειες διαβάσεις) και να ειδοποιήσει τους πολίτες μέσω του 112.
- Αποκατάσταση του Υδρογραφικού Δικτύου
Η φύση πρέπει να βρει ξανά τη διέξοδό της. Προτείνεται καθαρισμός και αστυνόμευση των ρεμάτων, αλλά και διάνοιξη κλειστών τμημάτων. Όπου είναι τεχνικά εφικτό, τα μπαζωμένα ρέματα πρέπει να επανέλθουν στην αρχική τους μορφή για να αποσυμφορηθεί το δίκτυο ομβρίων.
- Αναβάθμιση Αστικών Υποδομών
Τα υπάρχοντα φρεάτια και οι αγωγοί σχεδιάστηκαν για τα δεδομένα του 1970 και του 1980. Η μελέτη επισημαίνει την ανάγκη για μεγαλύτερους αγωγούς ομβρίων που να αντέχουν την αυξημένη ραγδαιότητα των σύγχρονων καταιγίδων, αλλά και υπόγειες δεξαμενές ανάσχεσης που θα «αποθηκεύουν» προσωρινά το νερό της βροχής κατά την αιχμή του φαινομένου, απελευθερώνοντάς το σταδιακά μετά.
- Προστασία του Σέιχ Σου
Το περιαστικό δάσος λειτουργεί ως φυσικό «σφουγγάρι». Ο Δρ. Σιούτας τονίζει ότι η διατήρηση της πυκνής βλάστησης και η κατασκευή μικρών φραγμάτων βάρους μέσα στο δάσος είναι ζωτικής σημασίας, καθώς συγκρατούν τα νερά και τη λάσπη προτού φτάσουν στις κατοικημένες περιοχές της Άνω Πόλης και της Τούμπας.
- Ψηφιακή Χαρτογράφηση και Εκπαίδευση
Προτείνεται η δημιουργία ψηφιακών χαρτών επικινδυνότητας, προσβάσιμων σε όλους τους πολίτες μέσω διαδικτύου. Έτσι, κάθε κάτοικος θα γνωρίζει αν το σπίτι ή η επιχείρησή του βρίσκεται σε ζώνη υψηλού κινδύνου και ποιες διαδρομές πρέπει να αποφεύγει σε περίπτωση έντονης βροχόπτωσης.
Η Πολιτική Προστασία
Στην προετοιμασία των αρμοδίων υπηρεσιών προκειμένου να ανταποκριθούν στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής αναφέρεται μιλώντας στη «Θ» ο επί 25 χρόνια υπεύθυνος Πολιτικής Προστασίας στην Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας και γενικός διευθυντής Προγραμματισμού και Υποδομών, Χαράλαμπος Στεργιάδης.
«Πλημμύρες υπήρχαν ανέκαθεν, το θέμα είναι πώς εμείς θα προετοιμαστούμε καλύτερα και θα οχυρωθούμε έναντι των κινδύνων», επισημαίνει. Αναφερόμενος στο πρόσφατο φαινόμενο της πλημμυρίδας κατά μήκος του παραλιακού μετώπου, επισήμανε ότι δεν εντάσσεται στις λεγόμενες φυσικές καταστροφές, ενώ μέχρι στιγμής δεν έχει υποβληθεί κάποια αίτηση για αποζημίωση.
«Είμαι περίπου 25 χρόνια στην Πολιτική Προστασία στην περιφέρεια και μπορώ να πω ότι είμαστε σε αρκετά ικανοποιητικό επίπεδο παρέμβασης, με αποτέλεσμα να έχουμε μεν υποστεί μεν πλημμυρικά φαινόμενα, αλλά χωρίς τόσο τραγικά αποτελέσματα όσο άλλες περιοχές της χώρας», τονίζει.
Για τον ίδιο, είναι σαφώς σημαντική η υλοποίηση έργων αντιπλημμυρικής προστασίας σε φράγματα και ρέματα, ωστόσο είναι εξίσου σημαντική και η άμεση πρόληψη. «Τα τελευταία χρόνια δώσαμε ιδιαίτερη έμφαση στον καθαρισμό των ρεμάτων από σκουπίδια, φερτά υλικά, από οτιδήποτε μπορεί να δημιουργήσει πρόβλημα στη ροή των όμβριων υδάτων. Βρίσκεται σε εξέλιξη ένα διετές πρόγραμμα εντατικών εργασιών καθαρισμού του συνόλου των ρεμάτων τόσο στη Θεσσαλονίκη, αλλά και στους άλλους νομούς της περιφέρειάς μας», τονίζει ο κ. Στεργιάδης.
Το χρονικό των καταστροφών
- Η ιστορική πλημμύρα του 1976: Η μέρα που η πόλη «λύγισε»
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα που αναφέρει ο καθηγητής είναι η μεγάλη πλημμύρα του Νοεμβρίου του 1976. Ήταν ένα γεγονός που κατέδειξε με τον πιο σκληρό τρόπο τα προβλήματα του πολεοδομικού σχεδιασμού. Τότε, ο Δενδροπόταμος ξεχείλισε, με αποτέλεσμα να πλημμυρίσουν ολόκληρες συνοικίες στη Δυτική Θεσσαλονίκη, όπως η Σταυρούπολη και οι Αμπελόκηποι. Τα νερά παρέσυραν αυτοκίνητα και κατέστρεψαν εκατοντάδες υπόγεια, αφήνοντας πίσω τους θύματα και μια πόλη σε κατάσταση σοκ.
- Οκτώβριος 2006: Το «Flash Flood» που παρέλυσε τον νομό
Ένα άλλο περιστατικό στο οποίο εστιάζει η μελέτη είναι η αιφνίδια πλημμύρα (flash flood) του Οκτωβρίου του 2006. Μέσα σε λίγες ώρες, η ένταση της βροχόπτωσης ήταν τέτοια που το έδαφος δεν μπόρεσε να απορροφήσει ούτε το 10% του νερού. Το αποτέλεσμα ήταν να κοπεί η πόλη στα δύο, με την κυκλοφορία στους κεντρικούς άξονες (όπως η Λεωφόρος Νίκης και η Τσιμισκή) να διεξάγεται με βάρκες, ενώ οι ζημιές στις υποδομές ξεπέρασαν κάθε προηγούμενο.
- Μάιος 2018: Όταν ο Λευκός Πύργος έγινε «νησί»
Ο Δρ. Σιούτας χρησιμοποιεί το παράδειγμα του Μαΐου 2018 για να δείξει πώς η κλιματική αλλαγή εμφανίζεται πλέον και την άνοιξη. Μια ακραία καταιγίδα μετέτρεψε την παραλιακή ζώνη σε λίμνη, με το νερό να φτάνει σε ύψος πολλών εκατοστών γύρω από τον Λευκό Πύργο. Ήταν η στιγμή που έγινε σαφές ότι το αποχετευτικό δίκτυο της Θεσσαλονίκης, σχεδιασμένο για άλλες εποχές, αδυνατεί να διαχειριστεί την «οργή» της φύσης.
Αυτά τα περιστατικά, σύμφωνα με τον κ. Σιούτα, δεν είναι πια μεμονωμένα γεγονότα που συμβαίνουν μια φορά στα 30 χρόνια. Είναι το «προσχέδιο» για αυτό που θα συμβαίνει 8 φορές τον χρόνο. Η διαφορά είναι ότι τώρα η πόλη είναι πιο πυκνοδομημένη και τα ρέματα ακόμη πιο περιορισμένα. Άλλωστε, η Θεσσαλονίκη αποτελεί μια «αστική παγίδα» λόγω της κλίσης του εδάφους από το Σέιχ Σου προς τη θάλασσα.
Οι κίνδυνοι της μετεωρολογικής παλίρροιας
Του Ιωάννη Κρεστενίτη, Ομότιμου καθηγητή Παράκτιας Τεχνικής & Ωκεανογραφίας
Πρόσφατα στην παραλιακή ζώνη του Θερμαϊκού Κόλπου εμφανίστηκαν φαινόμενα παράκτιων πλημμυρών με αποτέλεσμα περιοχές χαμηλού υψομέτρου να κατακλυστούν από θαλασσινά νερά, και να υπάρξουν ζημιές σε παράκτιες εγκαταστάσεις. Τα επεισόδια αυτά παρουσιάστηκαν επειδή η στάθμη της ελεύθερης επιφάνειας της θάλασσας ανέβηκε αρκετά σε σχέση με τη συνήθη στάθμη ηρεμίας της.
Η άνοδος της στάθμης της θάλασσας μπορεί να παρουσιαστεί ως αποτέλεσμα φυσικών και γεωλογικών αιτίων. Εστιάζοντας στα φυσικά αίτια και αφήνοντας τα γεωλογικά (μετακινήσεις του θαλάσσιου πυθμένα – τσουνάμι), ξεχωρίζουμε:
- Την αστρονομική παλίρροια, που ορίζεται ως η περιοδική κίνηση των θαλασσίων μαζών και η περιοδική ανύψωση και ταπείνωση της θαλάσσιας στάθμης που σχετίζεται τη μεταβολή του βαρυτικού πεδίου του αστρονομικού συστήματος των τριών σωμάτων Γης-Σελήνης-Ήλιου.
- Την μειωμένη ατμοσφαιρική πίεση (βαρομετρικό χαμηλό), που έχει ως αποτέλεσμα την ανύψωση της θαλάσσιας στάθμης (φαινόμενο ανάστροφου βαρομέτρου).
- Την εμφάνιση ισχυρών ανέμων, οι οποίοι μπορεί να ωθήσουν το θαλασσινό νερό προς την ξηρά με αποτέλεσμα τη συσσώρευση κοντά στην ακτή και την ανύψωση της θαλάσσιας στάθμης.
- Την δράση των επιφανειακών θαλάσσιων κυματισμών (κύματα), που προκαλούν την αύξηση/ανύψωση της στάθμης της θάλασσας (κυματογενής ανύψωση) κοντά στην ακτή (στη ζώνη θραύσης των κυμάτων).
Η μεταβολή της θαλάσσιας στάθμης των παραπάνω περιπτώσεων (2) και (3), που οφείλεται στην ατμοσφαιρική πίεση και το άνεμο (μετεωρολογικά φαινόμενα), αναφέρεται ως μετεωρολογική παλίρροια.
Είναι προφανές ότι ο συνδυασμός μετεωρολογικής παλίρροιας με αστρονομική παλίρροια στη φάση της πλημμυρίδας (της ανόδου δηλαδή της ελεύθερης επιφάνειας της θάλασσας) και κυμάτων μεγάλου ύψους, μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα τη σημαντική ανύψωση της θάλασσας και την πιθανότητα κατάκλυσης με θαλασσινά νερά των παράκτιων περιοχών με σχετικά χαμηλό υψόμετρο. Ο δε κίνδυνος πλημμύρας μιας παράκτιας περιοχής λόγω μετεωρολογικής παλίρροιας εξαρτάται από:
- το μέγεθος του βαρομετρικού χαμηλού,
- την ένταση και την ταχύτητα προώθησης του ατμοσφαιρικού συστήματος,
- τον προσανατολισμό των ανέμων σε σχέση με την ακτή,
- τη μορφολογία της ακτογραμμής και τη βαθυμετρία κοντά σε αυτή,
- την ταυτόχρονη εμφάνισης πλημμυρίδας λόγω αστρονομικής παλίρροιας
Στην περιοχή του του Θερμαϊκού την Κυριακή 15/2/2026 επικρατούσε ιδιαίτερα χαμηλό βαρομετρικό σύστημα, καθώς και ένα σύστημα νότιων νοτιοανατολικών ανέμων με αποτέλεσμα τη συσσώρευση θαλασσίων μαζών στην παραλιακή περιοχή, και επομένως την ανύψωση της θαλάσσιας στάθμης, κυρίως δυτικά (Πιερία) και βόρεια (Όρμος Θεσσαλονίκης). Αντίστοιχα, στις 17-18/2, το βαρομετρικό χαμηλό συνδυάστηκε με πολύ έντονους βορειοδυτικούς ανέμους και η άνοδος της θαλάσσιας στάθμης προκάλεσε παράκτιες πλημμύρες στις ανατολικές ακτές του Θερμαϊκού.
Επίσης, η ανύψωση της στάθμης της ελεύθερης επιφάνειας της θάλασσας επηρεάζεται και εμμέσως από την κλιματική αλλαγή αφού αυτή προκαλεί μεταβολή της έντασης και της συχνότητα των γεγονότων που προκαλούν την μετεωρολογική παλίρροια, δηλαδή μεταβολές στην ένταση και συχνότητα των βαρομετρικών χαμηλών και του συστήματος των ανέμων.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Θεσσαλονίκη»
