Της Χιονίας Βλάχου – Μπλιάτκα
Για την Ελένη Ευθυμίου το θέατρο δεν είναι μόνο καλλιτεχνική πράξη, αλλά και ένα πεδίο κοινωνικού προβληματισμού, έρευνας και ουσιαστικής συνάντησης με το παρόν. Σκηνοθέτρια, μουσικός, περφόρμερ, με βαθιά σχέση με τη φωνή, το ρυθμό και τη σκηνική πράξη, έχει μια διαδρομή που συνδέει οργανικά την τέχνη με την ανάγκη να ειπωθούν όσα συχνά μένουν στο περιθώριο.
Με καταγωγή από την Αθήνα, όπου και μεγάλωσε, βρέθηκε στη Θεσσαλονίκη για σπουδές, μια πόλη που, όπως η ίδια παραδέχεται, εξελίχθηκε για την ίδια σε τόπο αναφοράς και έμπνευσης.
Η πρώτη της σχέση με το θέατρο ξεκινά από πολύ νωρίς. Από παιδί έφτιαχνε αυτοσχέδιες θεατρικές παραστάσεις με τα ξαδέλφια της και τους φίλους της, ενώ από τις πρώτες παραστάσεις που θυμάται είναι η «Ελίζα» των Μοσχόπουλου και Καλογεροπούλου στο θέατρο Μικρή Πόρτα. Όπως λέει χαρακτηριστικά, είχε ταυτιστεί τόσο πολύ με την ηρωίδα, ώστε «ήθελα να γίνω κι εγώ σαν αυτήν». Επίσης από μικρή ηλικία έβλεπε πολύ τηλεόραση γιατί η μητέρα της, εργαζόμενη πολλές ώρες ως μονογονέας, την άφηνε συχνά με τους παππούδες της, και η τηλεόραση έγινε από τα πρώτα της παράθυρα στον κόσμο. «Αν και εγώ έβλεπα πολύ τηλεόραση τα παιδιά μουδεν τα αφήνω να έχουν πολύ ώρα επαφή μα τις οθόνες», λέει.
Η καλλιτεχνική της ταυτότητα διαμορφώθηκε μέσα από τη συνάντηση θεάτρου και μουσικής. Για την ίδια, η σκηνοθεσία και η μουσική δραματουργία είναι άρρηκτα δεμένες, αφού, όπως τονίζει, «ο τρόπος που σκέφτομαι μία σκηνοθεσία έχει πάρα πολύ να κάνει με τη μουσική δραματουργία». Ο ρυθμός, οι μεταβάσεις και η ατμόσφαιρα λειτουργούν για εκείνη ως βασικά εργαλεία αφήγησης, ακόμη και σε έργα που στηρίζονται κυρίως στον λόγο. Δεν είναι τυχαίο ότι στην θεατρική παράσταση «Ήλιος με ξιφολόγχες», βασισμένη στο μυθιστόρημα του Γιώργου Σκαμπαρδώνη γράφει και τη μουσική, χτίζοντας, όπως λέει, «μία διαρκή ατμόσφαιρα» που μεταφέρει τον θεατή από σκηνή σε σκηνή.
Ένας από τους πρώτους καθοριστικούς σταθμούς της πορείας της ήρθε στα χρόνια των σπουδών της, στο Τμήμα Θεάτρου της Σχολής Καλών Τεχνών του ΑΠΘ. Εκεί, στο μάθημα σκηνοθεσίας, σκηνοθέτησε το «USA» του JohnDos Passos. «Ήταν ένα σύνθετο πολιτικό και ιστορικό μυθιστόρημα με πολλαπλές αφηγηματικές γραμμές. Το θετικό feedback που έλαβα τότε από τους καθηγητές μου ήταν μία πρώτη επιβεβαίωση ότι η σκέψεις μου ως νέα μαθητευόμενη σκηνοθέτρια βρίσκουν γέφυρες επικοινωνίας με το κοινό», αναφέρει.
Σημαντικός ρόλος στη διαμόρφωσή της έπαιξαν άνθρωποι που τη συνόδευαν σε διαφορετικές εκφάνσεις της τέχνης της. Στη σκηνοθεσία, ξεχωρίζει τον Βίκτορα Αρδίττη, τον άνθρωπο που τη βοήθησε να αναγνωρίσει τη δύναμη των ιδεών και των σκηνικών της συνθέσεων. Στη μουσική, καθοριστική υπήρξε η δασκάλα του λυρικού τραγουδιού Rossitza Troeva, την οποία χαρακτηρίζει μέντορά της. Στην υποκριτική και στη βαθύτερη κατανόηση της σκηνικής πράξης, αναφέρεται στον Μιχαήλ Μαρμαρινό, ενώ με συγκίνηση μιλάει και για τον πολωνοκαναδό δάσκαλο σκηνοθέτη και συνεργάτη και μαθητή του J. Grotowski, R. Nieoczym, ο οποίος πριν 3 χρόνια έφυγε από τη ζωή.
Ξεχωριστή θέση στην πορεία της έχει η Ελένη Δημόπουλου και η ομάδα Εν Δυνάμει με την οποία συνδέεται βαθιά, τόσο καλλιτεχνικά όσο και ανθρώπινα. «Η ομάδα Δυνάμει είναι η οικογένειά μου», λέει, τονίζοντας ότι μέσα από αυτή τη συνεργασία πειραματίστηκε, ανακάλυψε και εξέλιξε την καλλιτεχνική της ταυτότητα. Παράλληλα, μέσα από τη δουλειά της με την ομάδα ανέδειξε και την πεποίθησή της ότι η τέχνη οφείλει να συνομιλεί με τα κοινωνικά ζητήματα. Για την ίδια, ο καλλιτέχνης πρέπει να ανοίξει συζητήσεις και να μην προσφέρει μόνο ψυχαγωγία. Άλλωστε, όπως σημειώνει με σαφήνεια, «στον κόσμο της αναπηρίας το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι η κοινωνία που τους περιβάλλει».
Στη μέχρι τώρα πορεία της, ένας ακόμη σημαντικός σταθμός αποτελεί η «Μεγάλη Πλατεία» του Νίκου Μπακόλα, η πρώτη μεγάλη παραγωγή που σκηνοθέτησε στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος.
Η σχέση της με τη Θεσσαλονίκη παραμένει βαθιά και ουσιαστική. Εδώ έκανε τα πρώτα της καλλιτεχνικά βήματα, εδώ γνώρισε σημαντικούς συνεργάτες, αλλά και τον σύντροφό της, με τον οποίο δημιούργησε οικογένεια. Όπως λέει, η πόλη αυτή είναι για εκείνη «τόπος που θέλω να επιστρέφω», ενώ εξακολουθεί να τη θεωρεί χώρο πειραματισμού και δημιουργικής αναζήτησης.
Σήμερα, αυτό που συνεχίζει να την ενεργοποιεί είναι η ανάγκη για κάτι νέο, για κάθε επόμενη καλλιτεχνική πρόκληση. Την ίδια ώρα, μιλάει ανοιχτά για τις δυσκολίες του χώρου: τις πιεστικές συνθήκες παραγωγής, την έλλειψη χρόνου, την επισφάλεια. Παρ’ όλα αυτά, παραμένει προσηλωμένη σε ένα θέατρο ανοιχτό, ζωντανό και κοινωνικά παρόν που να αφήσει ίχνος, να ανοίξει διάλογο και να μετακινηθεί στο κοινό.
5 ερωτήσεις στην Ελένη Ευθυμίου
Ποια ήταν η πρώτη σας εσωτερική εικόνα όταν ήρθατε σε επαφή με το βιβλίο «Ήλιος με ξιφολόγχες» του Γιώργου Σκαμπαρδώνη και τι ήταν αυτό που σας έκανε να πείτε ότι «αυτό πρέπει να ανέβει στη σκηνή»;
Η πρώτη εικόνα, σαν εικόνα παράστασης, ήταν η κουρασμένη προσφύγισσα, η Συντάκαινα, με την οποία ξεκινά και το μυθιστόρημα. Διαβάζοντάς το, μου έρχονταν συνεχώς σκέψεις για σκηνικές δράσεις. Έβλεπα σκιώδεις φιγούρες, τον ήρωα να περπατά, τα βλέμματα μεταξύ των κύριων χαρακτήρων και ένα πλήθος ανθρώπων που αφηγούνται την ιστορία. Θεώρησα ότι μπορώ να το διαχειριστώ υφολογικά και σκηνοθετικά αν και ήταν ένα δύσκολο εγχείρημα, γιατί το βιβλίο δεν προσφέρεται για θεατρική μεταφορά, είναι πιο πολύ κινηματογραφικό.
Το «πρέπει να ανέβει» είχε να κάνει κυρίως με τις κοινωνικοπολιτικές αναλογίες που ένιωσα ότι συνδέουν το τότε με το σήμερα. Θεώρησα πως με αφορά να μιλήσω για αυτά τα ζητήματα. Πέρα από τη λογοτεχνική μαγεία του βιβλίου, που την θέτω ως δεδομένη, για μένα είναι σημαντικό να αισθάνομαι ότι έχω κάτι να πω μέσα από το έργο που αναλαμβάνω κάθε φορά.
Συνυπογράφετε τη θεατρική διασκευή μαζί με τον ίδιο τον συγγραφέα και τον Δημήτρη Ζάχο. Πώς ήταν αυτή η δημιουργική συνάντηση και ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στη μεταφορά του έργου στη σκηνή;
Η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν το πώς κάποια λογοτεχνικά αποσπάσματα, που αγαπώ πολύ, θα μπορούσαν να μεταφερθούν θεατρικά, να γίνουν δράση κι όχι λόγια. Ήταν αποσπάσματα μεγάλα σε έκταση, αφηγηματικά. Ένα από τα ζητούμενα ήταν πώς θα αποδοθεί η εσωτερική πάλη του ήρωα μέσα από τις πράξεις του και όχι μέσα από έναν αφηγητή που περιγράφει όσα συμβαίνουν μέσα του. Το στοίχημα ήταν να μπορέσει ο θεατής να αισθανθεί τα διλήμματά του χωρίς να του τα εξηγήσουμε.
Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης ήταν πολύ ανοιχτός. Μου έδωσε ελευθερία στο πρώτο μέρος της γραφής, χωρίς παρεμβάσεις, και στη συνέχεια είχε ουσιαστική συμβολή με παρατηρήσεις και σημειώσεις πάνω στο κείμενο της διασκευής. Με τον Δημήτρη Ζάχο, παρότι έχουμε συνεργαστεί πολλές φορές, ήταν η πρώτη φορά που βρεθήκαμε μαζί σε αυτό το πλαίσιο. Έχει μεγάλη αγάπη για το έργο του Σκαμπαρδώνη και έφερε μία κινηματογραφική ματιά στον τρόπο αφήγησης. Ήταν μια πολύτιμη συνεργασία, γιατί αλληλοσυμπληρωνόμασταν.
Στο σκηνοθετικό σας σημείωμα μιλάτε για μια Θεσσαλονίκη όμορφη, πολυπολιτισμική, αλλά ταυτόχρονα σκοτεινή, διχασμένη και εύθραυστη. Πώς δουλέψατε σκηνικά και δραματουργικά ώστε η πόλη να είναι ζωντανός πρωταγωνιστής;
Με τη σκηνογράφο Ευαγγελία Κιρκινέ αποφασίσαμε οι χώροι να ζωντανεύουν μέσα από τους ανθρώπους. Δημιουργήθηκε ένα αφαιρετικό σκηνικό με πολλά επίπεδα, το οποίο, με το φως, τη δράση και τα αντικείμενα, αποκτά ταυτότητα και μετατρέπεται σε χώρους της αφήγησης και της ίδιας της πόλης. Δεν θέλαμε μια περιγραφική αναπαράσταση της Θεσσαλονίκης, αλλά μια πόλη που γεννιέται μέσα από τους ήρωες, τα κοστούμια και τις παράλληλες δράσεις πάνω στη σκηνή.
Έτσι ο θεατής αισθάνεται την πόλη διαρκώς παρούσα, με όλα τα κοινωνικά της στρώματα και τις αντιθέσεις της. Επιπλέον στο έδαφος του σκηνικού, Συνυπάρχουν διαφορετικές υφές και υλικά —λιθόστρωτα, σχάρες, λαμαρίνες, πλακάκια ακριβών σαλονιών— καθιστώντας το εικαστικά ένα «ψηφιδωτό», του εδάφους της Θεσσαλονίκης.
Πώς βρήκατε την ισορροπία ανάμεσα στον δημόσιο και τον ιδιωτικό κόσμο των ηρώων χωρίς να χαθεί ούτε η πολιτική οξύτητα αλλά ούτε και η ανθρώπινη συγκίνηση;
Μέσα από την ίδια την εναλλαγή αυτών των καταστάσεων. Βλέπουμε τον πρωταγωνιστή, τον Γόρδιο Κλήμεντο, μέσα στη δράση, στον δημόσιο ρόλο του, αλλά ταυτόχρονα υπάρχουν ρωγμές, στιγμές όπου εμφανίζεται ο ιδιωτικός του κόσμος, η επιθυμία, ο έρωτας, η προσωπική του πάλη.
Την ίδια στιγμή, βέβαια, ο ήρωας παλεύει να φέρει εις πέρας το καθήκον του. Το πολιτικό στοιχείο δεν υπάρχει διαρκώς μέσα από τις επιλογές και τις σιωπές του πρωταγωνιστή αλλά και μέσα από τον γύρω κόσμο που συνυπάρχει με την κύρια δράση σαν μια πόλη που βράζει.
Μιλάτε για τη «διαρκή πιθανότητα της εκτροπής». Ποιο είναι, για εσάς, το πιο ανησυχητικό σημείο επαφής ανάμεσα στη Θεσσαλονίκη του 1931 και στο σήμερα;
Πρόσφατα μιλούσα με μια φίλη μου, που δίδασκε μέχρι πρότινος σε γυμνάσιο της Θεσσαλονίκης, και μου περιέγραφε περιστατικά όπου τα παιδιά περιθωριοποιούσαν μεταναστόπουλα ή ομοφυλόφιλα παιδιά και έφταναν μέχρι και να χρησιμοποιούν ναζιστικές χειρονομίες, είτε για να εκφράσουν πεποιθήσεις είτε για να προκαλέσουν. Αυτό είναι αποκαλυπτικό του πού βρισκόμαστε σήμερα. Ο εκφασισμός και η συντηρητικοποίηση είναι φαινόμενα παγκόσμια δυστυχώς και η χώρα μας δε φαίνεται να στέκεται από την «καλή» πλευρά της ιστορίας. Βλέπουμε τη βία, τον πόλεμο και την καταπάτηση κάθε ηθικής αξίας να επανέρχονται με τρομακτικό τρόπο. Και αυτά βέβαια σχετίζονται με την άρχουσα τάξη, με την εξουσία, με την αρρώστια του ανθρώπου να επιβάλλεται, να εξουσιάζει και με την απληστία να κατακτά. Το πιο ανησυχητικό σημείο επαφής με το 1931 είναι ακριβώς αυτή η αίσθηση ότι η εκτροπή δεν είναι ποτέ μακριά. Ότι οι κοινωνίες μπορούν πολύ εύκολα να επιστρέψουν σε σκοτεινά αντανακλαστικά εξουσίας, αποκλεισμού και βίας.
INFO
«Ήλιος με ξιφολόγχες» του Γιώργου Σκαμπαρδώνη σε σκηνοθεσία Ελένης Ευθυμίου
Θέατρο Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, Εθνικής Αμύνης 2
Διάρκεια: Έως 4 Απριλίου
Ώρες παραστάσεων
Τετάρτη: 19:00
Πέμπτη & Παρασκευή: 21:00
Σάββατο: 18:00 και 21:00
Κυριακή: 19:00
Προπώληση εισιτηρίων
Στα εκδοτήρια του ΚΘΒΕ
Τηλεφωνικά στο 211 770 0000
Μέσω MORE.com
Στα καταστήματα PUBLIC και NOVA
Τι λέει ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης για τη συνεργασία
Η δραματοποίηση του μυθιστορήματος «Ήλιος με ξιφολόγχες» και η σκηνική του παρουσίαση στο ΚΘΒΕ ήταν ένα όντως δύσκολο στοίχημα. Αλλά ευτυχώς είχα την τύχη, όπως και το κοινό της πόλης, να αναλάβει και να διεκπεραιώσει αυτές τις εργασίες η προικισμένη σκηνοθέτις Ελένη Ευθυμίου με την συνεργασία του Δημήτρη Ζάχου κυρίως στην δημιουργία των βίντεο. Το έργο που αναφέρεται στην Θεσσαλονίκη του 1931 και στα τρομερά γεγονότα που την σημάδεψαν, τότε, είναι πολυεπίπεδο θεματογραφικά και δύσκολο να θεατροποιηθεί, αλλά η Ελένη Ευθυμίου κατόρθωσε να κρατήσει τον αφηγηματικό πυρήνα και την σκηνική οικονομία, με σκληρό μοντάζ, γοργούς διασκελισμούς, παράλληλες μεταβάσεις και άψογο ρυθμό. Πιστεύω ότι η θεατροποίησή του είναι ένα επίτευγμα. Η σκηνοθέτις πιάνει το κλίμα της εποχής, με νουάρ αποχρώσεις και μπωντλερικές αντανακλάσεις, έχει αντίληψη της ποιητικότητας της εικόνας, της μαγείας αλλά και του ζόφου. Ξέρει να μετατρέπει το κείμενο σε θεατρική προφορικότητα, ενώ έχει γράψει και την μουσική της παράστασης, η οποία δρα δυναμικά ενισχύοντας την ροή της αφήγησης.
Τέλος να πω πώς όλοι οι ηθοποιοί υπηρετούν με έμπνευση και δυναμισμό το έργο όπως και όλοι οι παράγοντες της παράστασης και τους ευχαριστώ θερμά, όπως ευχαριστώ κατεξοχήν και τον καλλιτεχνικό διευθυντή Αστέρη Πελτέκη, που επέλεξε και ενέταξε τον «Ήλιο με ξιφολόγχες» στο δραματολόγιο του ΚΘΒΕ.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Θεσσαλονίκη»
