Στη Θεσσαλονίκη, οι «Ομπρέλες» του Γιώργου Ζογγολόπουλου δεν είναι ένα έργο. Είναι δύο. Το ένα στέκεται στην παραλία, στραμμένο προς τον Θερμαϊκό, και έχει γίνει το ίδιο τοπόσημο της πόλης. Το άλλο, μικρότερο και πιο μυστικό, σχεδόν κρυμμένο στον αστικό ιστό, ζει μέσα στο νερό: στην υδάτινη δεξαμενή του MOMUS-Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, στον χώρο της ΔΕΘ-HELEXPO. Εδώ, οι «Ομπρέλες» δεν αψηφούν μόνο τον αέρα, συνομιλούν με τη βροχή που ο ίδιος ο γλύπτης δημιούργησε γι’ αυτές.
Μετά από μήνες απαιτητικών εργασιών, το εμβληματικό υδροκινητικό έργο του Γιώργου Ζογγολόπουλου «Ομπρέλες» επανέρχεται σε πλήρη λειτουργία στον περιβάλλοντα χώρο του MOMUS-Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, στη ΔΕΘ-HELEXPO, επαναφέροντας στο κέντρο της εμπειρίας το στοιχείο που το καθορίζει: το νερό.
Η αποκατάσταση: μια συνεργασία γύρω από το νερό
Η πλήρης αποκατάσταση του έργου έγινε εφικτή χάρη στη στρατηγική υποστήριξη της Εταιρείας Ύδρευσης και Αποχέτευσης Θεσσαλονίκης Α.Ε. (ΕΥΑΘ Α.Ε.). Η συνάντηση ήταν φυσική: η εταιρεία που φέρνει το νερό στην πόλη, συναντά το γλυπτό που έκανε το νερό τέχνη. Όπως η ΕΥΑΘ φροντίζει την αδιάλειπτη ροή προς κάθε σπίτι της Θεσσαλονίκης, έτσι αποκατέστησε και τη ροή που δίνει ζωή στις «Ομπρέλες».
Το εκτεταμένο πρόγραμμα εργασιών συντήρησης πραγματοποιήθηκε με την επίβλεψη εξειδικευμένων συνεργατών, υπό την ευθύνη του Ιδρύματος Γεωργίου Ζογγολόπουλου. Πολύτιμοι υποστηρικτές υπήρξαν επίσης το Ίδρυμα Παπαγεωργίου, η Deloitte Greece, ο Σταύρος Ανδρεάδης και η ΤΣΑΛΙΓΟΠΟΥΛΟΣ ΘΕΜΕΛΙΩΣΕΙΣ ΕΕ. Η συνεργασία αυτή υπενθυμίζει ότι η διατήρηση της πολιτιστικής μνήμης δεν είναι ποτέ έργο ενός μόνο φορέα – είναι, όπως και το ίδιο το νερό, αποτέλεσμα δικτύου.
Από τη Βενετία στη δεξαμενή του MOMUS
Ο γλύπτης Γιώργος Ζογγολόπουλος τοποθέτησε τη μεγάλη ατσάλινη υδροκινητική κατασκευή με τίτλο «Ομπρέλες» στην υδάτινη δεξαμενή νερού, στην κύρια είσοδο του MOMUS-Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης (τότε Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης) κατά την διοργάνωση της πρώτης ατομικής του έκθεσης στη Θεσσαλονίκη το 1993, αμέσως μετά την λήξη της παρουσίασης του ίδιου έργου ως εθνική εκπροσώπηση στην 45η Μπιενάλε της Βενετίας. Ο χώρος επελέγη από τον ίδιο τον καλλιτέχνη που καθοδήγησε την τοποθέτησή του, σε συνεργασία με την τεχνική υπηρεσία της ΔΕΘ και το Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΑΠΘ, το οποίο συνέβαλε στη μελέτη-κατασκευή. Το έργο παρέμεινε στο μουσείο της Θεσσαλονίκης ως χρησιδάνειο μέχρι το 1995, οπότε και μετακινήθηκε για να περιληφθεί σε ιδιωτική συλλογή. Το 1996, ωστόσο, εξασφαλίζεται και ολοκληρώνεται η αγορά του, ώστε να επιστρέψει πια μόνιμα στις συλλογές του μουσείου, με τη συνεισφορά του συλλέκτη Πρόδρομου Εμφιετζόγλου και της επιχειρηματία Αίνης Μιχαηλίδου.
Οι «Ομπρέλες» αποτελούν ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα γλυπτά της σύγχρονης ελληνικής τέχνης. Η υδροκινητική εκδοχή που φιλοξενείται στον περίβολο του MOMUS είναι εξέλιξη μιας σταθερής αναζήτησης του καλλιτέχνη για τη συνύπαρξη τέχνης και τεχνολογίας, μορφής και φύσης. Το νερό αποκτά εδώ κεντρικό ρόλο, μαζί με την κίνηση και τον ήχο, σε μια απόλυτα δυναμική σχέση με το φυσικό περιβάλλον. Η ροή, η μεταβολή, το παροδικό – όλα αυτά τα χαρακτηριστικά του υδάτινου στοιχείου γίνονται γλυπτική γλώσσα, ενισχύοντας τη βιωματική διάσταση της τέχνης.
Στοιχεία για τον καλλιτέχνη
Ο Γιώργος Ζογγολόπουλος (1903–2004) γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε γλυπτική στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών με δάσκαλο τον Θωμά Θωμόπουλο, ενώ το 1937 γνώρισε το έργο του Charles Despiau. Πέρα από τη γλυπτική, ασχολήθηκε με τη ζωγραφική και την αρχιτεκτονική, συνεργάστηκε με κορυφαίους δημιουργούς όπως ο Δημήτρης Πικιώνης, ο Πάτροκλος Καραντινός και ο Κωνσταντίνος Παρθένης, και διακρίθηκε διεθνώς για το έργο του.
Επηρεασμένος από την κινητική τέχνη των τελών της δεκαετίας του 1950 και του 1960, στράφηκε στην ιδέα της κίνησης που ανατρέπει τη στατικότητα του γλυπτού – μια κίνηση που για εκείνον δεν προερχόταν από μηχανές με ορατό μηχανισμό, αλλά από τη συνεχή ροή του νερού. Ανανέωνε διαρκώς τις μορφές, τα υλικά και τις χωρικές σχέσεις στην τέχνη του, δημιουργώντας έναν διάλογο με τον χώρο μέσα από την ευφάνταστη και καινοτόμο χρήση κίνησης, σχημάτων και ήχων. Τη φιλοσοφία αυτή την εφάρμοσε σε όλο το έργο του – και ιδιαίτερα στις «Ομπρέλες», που έγιναν το πιο γνωστό σύμβολο αυτής της αναζήτησης.
