Χρήστος Κουτσός: Μουσική, γνώση και μνήμη

Της Χιονίας Βλάχου – Μπλιάτκα

Από τον Βάβδο Χαλκιδικής έως τη Θεσσαλονίκη και από το επάγγελμα του πολιτικού μηχανικού έως τη μουσική σκηνή, η πορεία του Χρήστου Κουτσού κινείται γύρω από μια σταθερή αξία: την ευθύνη απέναντι στους ανθρώπους, τον τόπο και την ιστορία.

Γεννημένος στον Βάβδο Χαλκιδικής το 1956, μεγάλωσε σε ένα χωριό που λειτουργούσε ως πραγματική κοινότητα.

Η καθημερινότητα δύσκολα ξεχώριζε την ιδιωτική από την δημόσια ζωή, ενώ οι γιορτές αποτελούσαν συλλογική εμπειρία. «Τότε στις γιορτές μαζεύονταν όλοι. Ήταν αγνά τα πράγματα», θυμάται. Ο πατέρας του, ο Σαραφιανός, κτηνοτρόφος και αργότερα εργάτης στα Μεταλλεία Βάβδου και η μητέρα του, η Ασημίνα, νοικοκυρά, διαμόρφωσαν με το παράδειγμά τους μια αντίληψη ζωής βασισμένη στη δουλειά, το μέτρο και την αξιοπρέπεια. Σε αυτά τα πρώτα χρόνια ρίζωσε και η σχέση του με τη μουσική, την παρέα και τη μνήμη. Ύστερα και το σχολείο, όχι μόνο ως χώρος μάθησης αλλά κυρίως ως πεδίο έμπνευσης.

Ο ίδιος ξεχωρίζει καθαρά την εκπαίδευση από την έμπνευση: «Άλλο είναι να σε εκπαιδεύω να κάνεις κάτι και άλλο να σε εμπνέω». Και ο δάσκαλος να λειτουργεί ως πρότυπο. «Αν ο δάσκαλος έχει καλή φωνή ή χορεύει ωραία, θες να του μοιάσεις. Τα παιδιά όταν βλέπουν κάτι ωραίο, θέλουν να το κάνουν». Η αντίληψη αυτή θα καθορίσει αργότερα και τη στάση του απέναντι στον πολιτισμό και τη μετάδοση της γνώσης.

Πέρασε με υποτροφία και σπούδασε πολιτικός μηχανικός στο Πολυτεχνείο του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Εργάστηκε ως ιδιώτης μηχανικός, μελετητής και εργολάβος ιδιωτικών και δημοσίων έργων ενώ από το 1985 έως το 2017 υπηρέτησε στη Νομαρχία Χαλκιδικής, περνώντας από διαφορετικές θέσεις ευθύνης. Για τον ίδιο, το επάγγελμα του πολιτικού μηχανικού δεν αφορά μόνο τα τεχνικά έργα αλλά κυρίως τον ανθρώπινο παράγοντα. «Η υπογραφή είναι σημαντική», λέει, συνοψίζοντας τη σχέση ευθύνης που συνοδεύει το επάγγελμα.

Παράλληλα, η μουσική δεν έπαψε ποτέ να είναι παρούσα. Δεν αντιμετώπισε ποτέ την επιστήμη του πολιτικού μηχανικού και τη μουσική ως αντίθετες διαδρομές. «Το ένα δεν αποτρέπει το άλλο. Το ένα βοηθάει το άλλο. Για μένα ξεκούραση δεν ήταν να κάθομαι αλλά να κάνω κάτι άλλο από αυτό που έκανα πριν», σημειώνει. Αυτή η λογική της εναλλαγής και της ισορροπίας διαπερνά και τη μουσική του στάση.

Αυτοδίδακτος μουσικός, αντιμετωπίζει το τραγούδι με γνώση και ιστορική συνείδηση. «Δεν μπορώ να πω ένα τραγούδι και να μην ξέρω ποιος το έγραψε, ποιος είναι ο στιχουργός, ποιος είναι ο συνθέτης. Οφείλουμε να γνωρίζουμε, να ψάχνουμε, να κάνουμε έρευνα, να ξέρουμε ιστορία, όχι μόνο νότες», αναφέρει.

Για δεκαετίες κινήθηκε σε νυχτερινά κέντρα, συναυλίες και μικρούς χώρους, με σταθερό σημείο αναφοράς το ελληνικό λαϊκό τραγούδι και τη δημοτική παράδοση.

Αναγνωρίζει ότι το τραγούδι επηρεάζεται από την εποχή του. «Τα τραγούδια που υπάρχουν σήμερα είναι σύμφωνα με την εποχή», λέει, επισημαίνοντας τον ρόλο των μέσων. Ταυτόχρονα όμως μιλά για μια υπόγεια δίψα για ουσία: «Υπάρχει νεολαία που διψάει για μάθηση. Ο κόσμος αγαπάει το λαϊκό τραγούδι όπου μπορείς να βρεις διαμάντια. Απλώς σήμερα είναι άλλη η ταχύτητα της ζωής».

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει στη ζωντανή μουσική ως κοινωνική πράξη. Ένα βράδυ θεωρείται επιτυχημένο «όταν όλοι μέσα στο χώρο γίνονται μια παρέα. Όταν δεν υπάρχουν ‘αξιώματα’, όταν λείπει η επίδειξη και υπάρχει το μοίρασμα». Πιστεύει ότι ακόμη και στους πιο καθημερινούς χώρους μπορεί να υπάρξει πολιτισμός: «Ακόμα κι ανάμεσα στα σουβλάκια και το τζατζίκι μπορείς βρεις κάτι πιο καλλιτεχνικό». Μέσα από τα τραγούδια, όπως λέει, μπορεί κανείς «να μάθει ιστορία, να πιάσει ένα νήμα της πόλης και της ζωής».

Η Θεσσαλονίκη αποτελεί σταθερό σημείο αναφοράς στη σκέψη του. Έχει μιλήσει ανοιχτά για τα χωροταξικά της προβλήματα, την απώλεια του κτιριακού πλούτου και την ανάγκη θεσμικής στήριξης του πολιτισμού. «Πρέπει να επιδοτείται και ο πολιτισμός, όπως επιδοτείται ένα εργοστάσιο», τονίζει, επισημαίνοντας ότι χωρίς συνέχεια και οργάνωση ο πολιτισμός παραμένει αποσπασματικός.

Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η ενασχόλησή του με την καταγραφή. Το βιβλίο για τον Βάβδο Χαλκιδικής «το σχολειό μου και το χωριό μου» γεννήθηκε από αίσθημα ευθύνης. «Το ένιωσα σαν χρέος απέναντι στον τόπο μου, την οικογένεια μου, τους φίλους μου. Και με την βοήθεια φίλου μου Νίκου Πολυζώη, που στήριξε οικονομικά την έκδοση, κατάφερα να πραγματοποιήσω ένα όνειρο ζωής: Να καταγράψω όλες τις πλευρές και τις πτυχές της μαθητικής ζωής μέσα και έξω από το σχολείο». Το βιβλίο για τον ίδιο παραμένει το πιο ανθεκτικό μέσο μνήμης.

Η συλλογική διάσταση της σχέσης του με τον τόπο εκφράστηκε και μέσα από τη μουσική. Το 1982 δημιουργήθηκε στον Βάβδο το «Βαβδινό Μουσικό Συγκρότημα», αποτελούμενο αποκλειστικά από Βαβδινούς, με στόχο τη στήριξη της παράδοσης. «Είμαστε τώρα 44 χρόνια, από το ’82», σημειώνει. Το συγκρότημα, παραδοσιακό και λαϊκό μαζί, συνδέθηκε με χορευτικά, συμμετείχε σε εκδηλώσεις και ταξίδεψε και εκτός Ελλάδας. Όσο για την ανανέωση; «Ίδιοι είμαστε», λέει με χιούμορ. «Ήμουν 25 χρονών και έχω φτάσει στα 70».

Από το 2019 είναι μέλος και ένα από «Τα Δέκα μπουζούκια της Δόμνας» καθώς και μέλος άλλων μουσικών σχημάτων της Θεσσαλονίκης.

5 ερωτήσεις στον Χρήστο Κουτσό

Ξεκινήσατε επαγγελματικά τη μουσική από πολύ νεαρή ηλικία. Τι ήταν αυτό που σας κράτησε ενεργό στον χώρο για περισσότερα από πενήντα χρόνια;

Η μουσική μπήκε στη ζωή μου από όταν ήμουν πολύ μικρός, στο χωριό μου, γύρω στο 1966. Τα πανηγύρια και οι λαϊκοί οργανοπαίκτες ήταν για εμάς κάτι μαγικό. Εκεί γνωρίσαμε την παράδοση και τα ακούσματα που μας σημάδεψαν. Αυτές οι εμπειρίες ήταν η αφορμή να ασχοληθούμε με τη μουσική, έστω και με αυτοσχέδια όργανα, σε μια εποχή που ο μουσικός δεν είχε ιδιαίτερη αποδοχή και οι πατεράδες μας φοβούνταν μήπως αφήσουμε τα γράμματα. Τότε δεν υπήρχαν κασετόφωνα ή ραδιόφωνα και η μουσική ήταν κατά κύριο λόγο βίωμα. Τα πανηγύρια και η επαφή με τον κόσμο έγιναν το σχολείο μας και καλλιέργησαν τον τρόπο που αργότερα εκφραστήκαμε μέσα από το τραγούδι. Γιατί χωρίς βιώματα δεν μπορεί να υπάρξει τέχνη.

Παίζετε μπουζούκι σε έναν ιστορικό χώρο της Θεσσαλονίκης, τη Δόμνα. Τι σημαίνει για εσάς αυτή η ταβέρνα με το σταθερό κοινό, που φέρνει ρίγος;

Αυτό είναι η κατάληξη μιας πορείας. Έχω συμπληρώσει πενήντα χρόνια σε πάρα πολλούς χώρους: μαγαζιά, ταβέρνες, μπουάτ, μουσικές σκηνές. Από το 2003 ως το 2012 είχα τη δική μου μουσική σκηνή, την «Πρόβα» στην Καλαποθάκη, όπου ως ιδιοκτήτης, μπορούσα πιο εύκολα να αναπτύξω αυτό που ήθελα. Η ιστορία δεν φτιάχνεται από τους χώρους αλλά από τους ανθρώπους που πηγαίνουν σ’ αυτούς. Δεν υπάρχουν μικροί και μεγάλοι τόποι αλλά μικροί και μεγάλοι άνθρωποι. Η Δόμνα είναι χώρος που πέρασαν πάρα πολλοί: πανεπιστημιακοί, συνθέτες, λόγιοι, δημοσιογράφοι, πολιτικοί, φοιτητές αλλά και άνθρωποι της εργατιάς, του μεροκάματου. Εκεί τα αξιώματα δεν έχουν θέση. Όλοι είμαστε μία παρέα. Μέσα από το πρόγραμμά μας, από τα τραγούδια που επιλέγουμε, προσπαθούμε να αναδείξουμε και την ιστορία της πόλης.

Ζείτε και εργάζεστε στη Θεσσαλονίκη εδώ και δεκαετίες. Τι σημαίνει για σας αυτή η πόλη;

Όσο μεγαλώνω, καταλαβαίνω ότι δεν την ξέρω. Έχει πάρα πολλά δρώμενα. Ήρθα στη Θεσσαλονίκη το 1974 ως φοιτητής στο Πολυτεχνείο και τελείωσα πολιτικός μηχανικός το 1980. Είναι μια πόλη που μ’ αρέσει αφάνταστα και δεν μπορώ να ζήσω μακριά από αυτήν. Παρόλο που είναι μια πολύ μεγάλη γειτονιά, κάθε φορά την ανακαλύπτω. Είναι όπως όταν διαβάζεις πολλά βιβλία και συνειδητοποιείς πόσο λίγα ξέρεις. Κάθε γωνία έχει την ιστορία της. Λειτουργικά άλλαξε, όπως όλες οι πόλεις, αλλά ιστορικά παραμένει πόλη που πρέπει να τη μελετήσουμε.

Ετοιμάζετε το νέο σας βιβλίο για τον Νικόλαο Γερμανό. Τι πραγματεύεται και γιατί σας απασχολεί;

Η ενασχόλησή μου με τη συγγραφή τα τελευταία χρόνια πηγάζει από την αίσθηση καθήκοντος να καταγράφονται πρόσωπα και έργα που σημάδεψαν την ιστορία. Είναι το τρίτο βιβλίο που γράφω και προέκυψε ύστερα από πρόταση του εγγονού του Νικόλαου Γερμανού, του Γιώργου Χριστίδη, με στόχο να αποτυπωθεί με πληρότητα η ζωή και το έργο του παππού του. Αποτελεί ουσιαστικά τη βιογραφία του Νικόλαου Γερμανού και συνδέεται άμεσα με τη συμπλήρωση εκατό χρόνων από την ίδρυση της Έκθεσης. Παρουσιάζονται η προσωπική του διαδρομή, το οικογενειακό του περιβάλλον και κυρίως τα δύο μεγάλα του οράματα: η δημιουργία του ζωολογικού κήπου στο Παλαιό Φάληρο στις αρχές του 20^ου αιώνα και, κορυφαία στιγμή της δράσης του, η ίδρυση της Έκθεσης το 1926. Η Έκθεση υπήρξε ουσιαστικά έργο ενός ανθρώπου, γεγονός μοναδικό διεθνώς για θεσμό τέτοιου οικονομικού και κοινωνικού μεγέθους. Για τον λόγο αυτό, ο Νικόλαος Γερμανός δικαίως θεωρείται μεγάλος ευεργέτης της Θεσσαλονίκης. Το βιβλίο λειτουργεί ταυτόχρονα ως βιογραφία αλλά και ως ιστορική αποτύπωση της πόλης και των θεσμών που αναπτύχθηκαν γύρω από την Έκθεση.

Αν σας ζητούσαν να συνοψίσετε τη διαδρομή σας ως ανθρώπου της Θεσσαλονίκης με μία φράση, ποια θα ήταν αυτή;

Αυτό που αξίζει είναι ο δρόμος. Στο τέρμα κάποια στιγμή θα φτάσεις. Η μαγεία είναι στη διαδρομή, όπου μπορεί να πάρεις και λύπες και πόνο από τον τόπο, από τη γειτονιά, από το κατώφλι σου, αλλά πάλι χαμογελάς και συνεχίζεις.

Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Θεσσαλονίκη»