Της Βασιλικής Πολίτου
Στην ανατολική άκρη της πόλης, εκεί όπου η Λεωφόρος Γεωργικής Σχολής διαφημίζει φωναχτά τα μεγάλα εμπορικά της καταστήματα, ταυτόχρονα λοξοκοιτάζει στα κρυφά, μέσα από τρεις μικρούς παράδρομους, την ακτογραμμή της Πυλαίας. Πίσω από τα malls, πίσω από την καταναλωτική ζώνη, που αναπτύχθηκε ραγδαία στα τέλη της δεκαετίας του ‘90, επιμένει να ανασαίνει ένας κόσμος φτιαγμένος από ξύλο, μέταλλο και αλάτι! Λίγο μετά από τη στάση «ΒΙΑΜΥΛ», στέκει ασάλευτη η ζωή των ναυπηγείων και των καρνάγιων της Θεσσαλονίκης με ντοκουμέντα: με ρυμουλκά υπό κατασκευή και ιχθυοπαραγωγικά σκάφη, σε αυτήν την αμμώδη γλώσσα γης, που βρέχει στάλα στάλα ο Θερμαϊκός.
Αυτός ο τόπος δεν γεννήθηκε μαζί με τα εμπορικά κέντρα. Ούτε αναζήτησε ποτέ του την τουριστική χρυσόσκονη των φωτεινών επιγραφών και των φανταχτερών βιτρίνων. Καραβομαραγκοί δούλευαν εδώ. Ήδη από τη δεκαετία του ‘30 μικρά καρνάγια εξυπηρετούσαν τα ψαροκάικα του Θερμαϊκού στήνοντας το πρώτο κέντρο της παραδοσιακής ναυπηγικής: οι ταρσανάδες, οι ξυλοναυπηγοί, κατασκεύαζαν τα παραδοσιακά «τρεχαντήρια», τα «περάματα» και τους «βαρκαλάδες» που τροφοδοτούσαν όλον τον Θερμαϊκό, αλλά και το Αιγαίο. Ενώ, από το 1950 έως και τη δεκαετία του ‘80, η ακτογραμμή στην περιοχή συντόνιζε σαν μαέστρος τη ναυτική με την αγροτική φυσιογνωμία της Πυλαίας. Όσο ο αέρας από τα καρνάγια μύριζε πεύκο, πίσσα και μαζούτ.
Η ναυπηγική τέχνη
Λίγο πολύ οι μυρωδιές έχουν παραμείνει. Μόνο που στη θέση του ξύλου, στη γωνιά των ναυπηγείων, υπερισχύει το μέταλλο που τρίβεται, καθώς οι οξυγονοκολλήσεις «σφυρίζουν» στον ανοιχτό χώρο. Την ώρα που ένα ρυμουλκό «ντύνεται» με τα τελευταία του μεταλλικά κομμάτια, ο μονταδόρος στα ναυπηγεία «Θεαγένης Βασιλάκης», Αντώνης Φώτας, μας ξεναγεί στο δικό του βασίλειο. «Ο ναυπηγός δίνει το σχέδιο κι εμείς υλοποιούμε το έργο. Τα ρυμουλκά έχουν τον δικό τους ρόλο: βοηθούν τα μεγάλα πλοία να μπουν με ασφάλεια στα λιμάνια ή μεταφέρουν προμήθειες. Πιο δίπλα, βλέπετε δυο έτοιμες λάντζες, μικρά σκάφη που μεταφέρουν ανθρώπους και εφόδια από τα αγκυροβολημένα πλοία προς την ακτή». Ο κ. Φώτας κάνει αυτήν τη δουλειά από το 1996. Σήμερα είναι 46 χρόνων και γνωρίζει πλέον όλες τις πτυχές της δουλειάς: ηλεκτροσυγκολλήσεις, οξυγονοκοπές, διάβασμα σχεδίων. «Η ναυπηγική δεν είναι εύκολη τέχνη, και οι άνθρωποι που την υπηρετούν έχουν λιγοστέψει», λέει με παράπονο όσο πλησιάζει στο σημείο που πονάει πιο πολύ: την ακατανόητη ντιρεκτίβα της ΕΕ να κλείσει κάθε στρόφιγγα επιδότησης για την κατασκευή αλιευτικών, που σήμερα μόνο επισκευάζονται, ενώ οι ψαράδες διαμαρτύρονται.
Η σχέση με το Άγιο Όρος
Στα ναυπηγεία αριβάρουν κάθε λογής σκάφη: από μικρά αλιευτικά μέχρι μεγάλα τουριστικά γιοτ όπως το Mister Mouse, μήκους 42 μέτρων, που βρίσκεται στην επισκευαστική ζώνη. Πρώτα γίνεται αμμοβολή – αφαιρούνται δηλαδή τα παλιά χρώματα – και έπειτα περνιέται αστάρι πριν βαφτεί ξανά το βυθισμένο τμήμα του σκάφους. Λίγο πιο πέρα βρίσκεται το φέρι μποτ των «Αγιορείτικων Γραμμών», που εκτελεί τα καλοκαίρια δρομολόγια προς το Άγιο Όρος. Λίγοι γνωρίζουν ότι τα καρνάγια της Πυλαίας είχαν για δεκαετίες μια ιδιότυπη, σχεδόν πνευματική σχέση με την χερσόνησο του Άθω. Επειδή η απόσταση από την Ουρανούπολη ήταν μεγάλη, πολλοί μοναχοί έφερναν εδώ τα ξύλινα σκάφη των μονών – μικρές σκούνες που μετέφεραν προμήθειες και ανθρώπους – για να επισκευαστούν. Στο ακρογιάλι του Θερμαϊκού επέβλεπαν μια άλλη ιεροτελεστία: το καλαφάτισμα των σκαφών τους, πλάι στους εργάτες με τις φόρμες. Μια εικόνα που, όπως λένε οι παλιοί, ήταν κάποτε απολύτως συνηθισμένη. Η θάλασσα ταίριαζε ζηλευτά δύο κόσμους που δεν συναντιούνται καθημερινά: τον μοναχικό και τον εργατικό, για όσο διάστημα κρατούσαν οι εργασίες. Από την πρώτη αυγή μέχρι ο ήλιος να κοκκινίσει τα νερά…
Στο «Αγκυροβόλι»
Αφήνοντας τα χνάρια μας κολλητά στην καρδιά της ναυπηγικής τέχνης της Θεσσαλονίκης, «πιάνουμε» στο «Αγκυροβόλι», το μεζεδοπωλείο-ψαροταβέρνα που λειτουργεί εδώ και δυόμισι χρόνια κάτω από νέα ιδιοκτησία. «Κάθε σκαρί που περνάει από τα καρνάγια βρίσκει συχνά τον δρόμο του στο τραπέζι της ταβέρνας. Η φιλοσοφία μας είναι απλή: πατάτες, σαλάτα και φρέσκο ψάρι, που αποβραδίς αλιεύεται και το μεσημέρι ψήνεται», μας αποκαλύπτει, καθώς μας υποδέχεται με τους λαχταριστούς μεζέδες, φτιαγμένους από τα χεράκια της μαμάς της, η κ. Καλλιόπη Καλαντίδου. Κληρονομώντας τη λατρεία του πατέρα της, Παναγιώτη, για τη θάλασσα, γνωρίζει από μικρό κορίτσι του ρυθμούς των ναυπηγείων. Από τότε που, ανά τακτά χρονικά διαστήματα, «σήκωνε» στη στεριά ο κ. Παναγιώτης το σκάφος της οικογένειας για εργασίες στην καρίνα του ή για αλλαγή στις μηχανές, και το οποίο πλέον έχει εξελιχθεί σε επαγγελματικό μέσο περιήγησης στη μαρίνα της Σάνης. Κοιτώντας το «Αγκυροβόλι» διακρίνουμε στην αυλή του καλούπια από βαρκάκια, μάρτυρες της συνεχούς ναυτικής δραστηριότητας που χαρακτηρίζει την περιοχή και που φέρνει ένα βήμα πιο κοντά τη θαλασσινή αλμύρα στο πιάτο μας, ώστε να το νοστιμίζει προκαταβολικά!
Όσο τα καρνάγια επισκευάζουν
Ο άνθρωπος που κρατάει εις πείσμα των καιρών το τιμόνι της ναυτικής παράδοσης είναι ο ιδιοκτήτης των ναυπηγείων, Θεαγένης Βασιλάκης, ο οποίος ακριβώς δίπλα έχει το καρνάγιο, με τα τραβηχτικά, για να καθελκύουν και να ανελκύουν τα πλοία. «Η σχέση του με τη θάλασσα ξεκίνησε από παιδί σχεδόν, όταν δούλευε στο πρώτο ναυπηγείο του Χωματά, αλλά και του Παλμαχτσίδη, όπου εξελίχθηκε σε τεχνίτη ξακουστό για την ικανότητά του να “διαβάζει” το ξύλο. Και κυρίως το πεύκο από τη Χαλκιδική και τη Θάσο, που θεωρείται ανθεκτικό στην αρμύρα. Εκεί έμαθε τα πρώτα μυστικά της δουλειάς, παρακολουθώντας τους παλιούς μαστόρους να μετρούν το μέταλλο και το ξύλο με το μάτι. Με τα χρόνια ακολούθησε τον δικό του δρόμο στήνοντας τη δική του επιχείρηση και συνεχίζοντας μια τέχνη που σπανίζει όλο και περισσότερο», μοιράζεται μαζί μας ο υπεύθυνος του καρνάγιου, Θανάσης Χαϊντάρι από το Δυρράχιο της Αλβανίας.
Βρίσκεται στην Ελλάδα εδώ και είκοσι δύο χρόνια και έχει μάθει τη δουλειά εμπειρικά: από την παρατήρηση στην πράξη. «Μαζί με μια ομάδα έξι ανθρώπων φροντίζουμε τα σκάφη που φτάνουν στο καρνάγιο για επισκευή. Εδώ διορθώνονται όλα: από μικρές ζημιές μέχρι ολόκληρα κομμάτια του σκαριού, ώστε το πλοίο να μπορέσει να ξαναβγεί στη θάλασσα. Οι εργασίες ξεκινούν από την ανέλκυση, πάνω σε ειδικές σχάρες και με ξύλινους οδηγούς – τα λεγόμενα “βάζα”, δύο τετράγωνα ξύλινα δοκάρια ενωμένα μεταξύ τους, που μπαίνουν στη θάλασσα για να συρθεί το σκάφος πάνω τους μέχρι τη στεριά».
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Θεσσαλονίκη»
