Του Ευάγγελου Χεκίμογλου
Αύριο πραγματοποιείται η ετήσια εκδήλωση της Εθνικής Ημέρας Μνήμης των Ελλήνων Εβραίων Μαρτύρων και Ηρώων του Ολοκαυτώματος, που διοργανώνουν η περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας, η Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης και το Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης.
Μικρή συμβολή στην εκδήλωση μνήμης είναι η ακόλουθη αναφορά στους κατοίκους δύο συνοικιών που θέρισε η πείνα της Κατοχής και εν συνεχεία εξαφάνισε το Ολοκαύτωμα. Οι συνοικίες αυτές, στις οποίες βασίλευε ακραία φτώχεια, ήταν του Μπαρόν Χιρς και του «μικρού» σιδηροδρομικού σταθμού, (στην ισπανοεβραϊκή «Στασιονίκα» ή «Στασιόν Τσίκα»), ο οποίος βρισκόταν μεταξύ των οδών Προμηθέως – Σαπφούς – Ενωτικών και Αισώπου, απέναντι από το σύγχρονο δικαστικό μέγαρο.
Ένα μοναδικό τεκμήριο
Πηγή μας είναι οι κατάλογοι που συντάχθηκαν τον Φεβρουάριο του 1941 από τους διευθυντές δυο δημοτικών σχολείων της περιοχής: του 10ου–11ου Δημοτικού Σχολείου και του 7ου Ισραηλιτικού Κοινοτικού Σχολείου της Γ΄ Εκπαιδευτικής Περιφερείας Θεσσαλονίκης. Οι κατάλογοι συντάχθηκαν για να καταγράψουν τους απόρους στην περιοχή των εν λόγω σχολείων, προκειμένου να καθοριστεί ο αριθμός των μερίδων ψωμιού που διανέμονταν στα συσσίτια.
Ο κατάλογος του 10-11ου δημοτικού σχολείου περιλαμβάνει 113 οικογένειες και ο κατάλογος του 7ου κοινοτικού 351 οικογένειες, συνολικά δηλαδή διαθέτουμε έναν κατάλογο 464 άπορων εβραϊκών οικογενειών, με το όνομα του αρχηγού της οικογένειας, τον αριθμό των μελών της, τον αριθμό των μερίδων που εδικαιούτο, την αιτία για την οποία η οικογένεια κρίθηκε άπορη, τη διεύθυνση, καθώς και τη συνοικία (κατά την επίσημη ονομασία της) και το Αστυνομικό Τμήμα που υπαγόταν κάθε διεύθυνση.
Οι 464 οικογένειες διέθεταν 1.289 μέλη, δηλαδή μόλις 2,7 μέλη κατά οικογένεια. Αυτός ο μέσος όρος ανεβαίνει στα 3,5 μέλη, αν λάβουμε υπόψη ότι οι 340 οικογένειες είχαν τουλάχιστον ένα στρατευμένο μέλος, το οποίο απουσίαζε στο μέτωπο και άρα δεν καταγράφτηκε. Γύρω από αυτόν τον μέσο όρο, διακρίνουμε δύο τύπους οικογενειών: 101 μονομελείς που αποτελούνταν κυρίως από χήρες και αναπήρους, και 359 πολυμελείς, που λαμβάνοντας υπόψη και τους στρατευμένους είχαν κατά μέσο όρο 4,5 μέλη η κάθε μία.
Οι άποροι χωρίζονταν σε δύο βασικές κατηγορίες: Στην πρώτη (73% των περιπτώσεων) υπήρχε στην οικογένεια στρατευμένο μέλος. Η δεύτερη κατηγορία (27% των περιπτώσεων) περιλαμβάνει όλες τις άλλες περιπτώσεις, οι αιτίες των οποίων κατά σειρά συχνότητας ήταν η χηρεία, η φυματίωση, οι σωματικές αναπηρίες, η φυλάκιση του αρχηγού της οικογένειας και η ορφάνια. Δηλαδή, η ανέχειά τους δεν ήταν άμεση συνέπεια του πολέμου, αν και ασφαλώς οι πολεμικές συνθήκες την επιδείνωναν.
Η περιοχή που κάλυπταν οι κατάλογοι των δύο σχολείων διακρίνεται σε τρεις γεωγραφικές ζώνες.
Η πρώτη ζώνη περιλαμβάνει τη συνοικία Μπαρόν Χιρς, η δεύτερη τη συνοικία Στασιόν Τσίκα ή Στασιονίκα και η τρίτη τμήμα των διάφορων συνοικισμών που είναι γενικότερα γνωστοί με την ονομασία «Ρεζί Βαρδάρ» και καταλάμβαναν την τοποθεσία του Νέου Σιδηροδρομικού Σταθμού και της Ξηροκρήνης, μέχρι το Καϊστριο Πεδίο. Θα ασχοληθούμε με τις πρώτες δύο.
Συνοικία Μπαρόν Χιρς
Στη συνοικία αυτή εντοπίζονται 236 περιπτώσεις άπορων οικογενειών, σε πέντε δρόμους: Μωϋσέως, Παλαιστίνης, Ιατρού Περέρα, Σταύρου Βουτυρά και Ε.Σ. (Εμπορικού Σταθμού). Εκτός από τον προτελευταίο, οι δρόμοι αυτοί έχουν μετονομαστεί και τίποτε δεν θυμίζει την παλαιά τους κατάσταση.
Όπως αναφέρει ανέκδοτη έκθεση της Ισραηλιτικής Κοινότητος Θεσσαλονίκης, η συνοικία Μπαρόν Χιρς σχηματίσθηκε με την αγορά τριών κτημάτων το Μάιο του 1891. Η συνολική έκταση ήταν 63.073 τετραγωνικοί πήχεις (35.478 τμ) που περιβάλλονταν από χείμαρρο.
Η συνοικία ιδρύθηκε το 1892 και περιλάμβανε 250 οικίσκους, οι κάτοικοι των οποίων πλήρωναν ενοίκιο στην Ισραηλιτική Κοινότητα. Μεταξύ αυτών των οικίσκων ανεγέρθηκε συν τω χρόνω ένας «μεγάλος αριθμός» παραπηγμάτων που κατασκεύασαν ιδιώτες. Αυτοί πλήρωναν ενοίκιο για το έδαφος που είχαν καταλάβει.
Έτσι, έχουμε δύο τύπους κατοικιών:
- Αυτές που ανήγειρε η κοινότητα το 1892, που ήταν το 1940 πεπαλαιωμένες και φθαρμένες.
- Παραπήγματα που ανήγειραν με δικά τους έξοδα σε κενούς χώρους της συνοικίας άστεγοι Εβραίοι. Πράγματι, στις δηλώσεις περιουσιών που το 1943 οι εβραίοι της Θεσσαλονίκης υποχρεώθηκαν να υποβάλλουν στις γερμανικές αρχές, εντοπίζουμε μερικές περιπτώσεις που αφορούν αυτήν την κατηγορία ιδιοκτησιών και ανήκουν στη συνοικία Μπαρόν Χιρς: «Παράπηγμα χωρίς το οικόπεδο». «Οικία. Το δε οικόπεδο είναι ξένο». «Μίαν Μπαράγκα. Της Κοινότητος είναι το οικόπεδον». Τα «αυθαίρετα» κτίσματα βρίσκονταν στην οδό Ιατρού Περρέρα (σημερινή Πατριάρχου Κυρίλλου) και στην «Ε.Σ.» (δυτικό τμήμα της οδού Σαπφούς), στο νότιο μέρος του συνοικισμού.
Η αναλογία των μονίμως απόρων στο σύνολο των καταγεγραμμένων είναι 25% για ολόκληρο το συνοικισμό και 26% για τους δρόμους με τις παράγκες, ένδειξη ότι ο δεύτερος τύπος οικισμού δεν μπορεί να συνδεθεί με μεγαλύτερη φτώχεια, όπως θα ήταν αναμενόμενο.
Συνοικία Στασιόν Τσίκα
Η συνοικία αυτή απλωνόταν ανάμεσα στο χείμαρρο της οδού Αναγεννήσεως και την οδό 26ης Οκτωβρίου. Πήρε το όνομά της από τον επιβατικό σταθμό. Οι δρόμοι του συνοικισμού που αναφέρονται στους καταλόγους των απόρων ήταν οι 26ης Οκτωβρίου, Δάμωνος, Προμηθέως, Σαπφούς, Πάροδος Σαπφούς, Ταντάλου, Φιντίου. Δύο στους τρεις από τους καταγεγραμμένους απόρους κατοικούσαν στην οδό Σαπφούς και τις παρόδους της.
Στους καταλόγους απόρων καταγράφτηκαν 107 περιπτώσεις, εκ των οποίων 73 στρατευμένοι και 34 χήρες, φυματικοί, ανάπηροι κλπ. Το συνολικό ποσοστό των μονίμως απόρων ήταν 32%, δηλαδή λίγο υψηλότερο από το αντίστοιχο της συνοικίας Μπαρόν Χιρς.
Ο συνοικισμός Στασιόν Τσίκα δεν ήταν ούτε κοινοτικός (όπως ο Μπαρόν Χιρς ή άλλοι συνοικισμοί στα ανατολικά) ούτε δημοτικός (όπως ο συνοικισμός 6, στην ανατολική Θεσσαλονίκη). Είχε δημιουργηθεί με οικοδόμηση παραπηγμάτων από αστέγους πάνω σε οικόπεδα που ανήκαν στο Δήμο Θεσσαλονίκης. (Ένδειξη: «μπαράγκα, οικόπεδον Δημαρχίας» που απαντά στις διευθύνσεις Σαπφούς 7, 11, 13, 15, 17). Απαντούν όμως και μερικές περιπτώσεις όπου σημειώνεται ότι το «οικόπεδον ανήκει εις την Κοινότητα» και συγκεκριμένα στις διευθύνσεις Σαπφούς 6, 8, 16, 20, 24. Οι αριθμοί αυτοί της οδού Σαπφούς αναπτύσσονται ανάμεσα στις οδούς 26ης Οκτωβρίου, από όπου αρχίζει η αρίθμηση, και Σανταρόζα. Φαίνεται ότι από τη βόρεια πλευρά της οδού Σαπφούς υπήρχε κοινοτική ιδιοκτησία και από την νότια πλευρά δημοτική. Ωστόσο, στα σχετικά μητρώα ιδιοκτησιών της Ισραηλιτικής Κοινότητας δεν αναφέρεται ιδιοκτησία στη συγκεκριμένη περιοχή.
Όλοι αυτοί οι δυστυχισμένοι επλήγησαν ιδιαίτερα από την κατοχική πείνα. Πολλοί πέθαναν από ασιτία τον χειμώνα 1941-42. Όσοι επέζησαν, στις 15 και 17 Μαρτίου 1943 οδηγήθηκαν διά της βίας στα τρένα με προορισμό το Άουσβιτς.
Σημείωση: Το πλήρες κείμενο με πηγές, πίνακες και χάρτες δημοσιεύθηκε στον τόμο: Νεότερος Ελληνικός Εβραϊσμός, (επιμέλεια Μαρίας Καβάλα), University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2020.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Θεσσαλονίκη»
