Της Βασιλικής Πολίτου
Έμεναν για καιρό στην αυλή της Αριστοτέλους στενά σοκάκια και χαμηλά οθωμανικά και εβραϊκά σπίτια. Χάνια, μικρά μαγαζιά, και εστιατόρια κατηφόριζαν άτακτα προς τη θάλασσα σε μια πόλη που δεν είχε μάθει ακόμη να βουτάει στο νερό. Μόνο που τα απογεύματα κατηφόριζε κι εκείνη διστακτικά προς την προκυμαία. Έμποροι, χαμάληδες έστρωναν την πραμάτεια τους στον ποδόγυρο των γυναικών, για να τις κολακεύσουν. Και όσο εκείνες μεθούσαν από την μυρωδιά του καφέ και των μπαχαρικών, τόσο οι άνδρες στα καφενεία καθρεφτίζονταν φιλάρεσκα μέσα στα βλέμματά τους.
Μέχρι που, τον Αύγουστο του 1917, η φωτιά πέρασε από πάνω της σαν δεύτερη ιστορία. Για 32 ώρες η Θεσσαλονίκη καιγόταν ασταμάτητα. Οι φλόγες κατάπιναν δρόμους, εκκλησιές, συναγωγές, οθωμανικά αρχοντικά, εμπορικά καταστήματα και αυλές. Κι όταν πια έφτασαν στη θάλασσα, σταματώντας κοντά στη λεωφόρο Νίκης, η πόλη που ήξεραν είχε ήδη χαθεί. Μνήμες αιώνων σβήστηκαν μέσα σε λίγες ώρες, με μια μονοκονδυλιά.
Η αναγέννηση, ο Εμπράρ και το όνειρο που έμεινε μισό
Από τις στάχτες της γεννήθηκε τότε μια άλλη Θεσσαλονίκη. Πιο ανοιχτή, πιο συμμετρική, πιο ευρωπαϊκή. Πάνω σε αυτό το ρήγμα της ιστορίας, η πόλη μετατρέπεται σε παλίμψηστο: κάθε στρώση της δεν εξαφανίζει την προηγούμενη, αλλά την καλύπτει, την μετασχηματίζει, την αφήνει να διαφαίνεται σαν ίχνος κάτω από το νέο σχέδιο. Ο Γάλλος αρχιτέκτονας Ερνέστ Εμπράρ ονειρεύεται έναν μνημειακό άξονα που θα ένωνε τη θάλασσα με την καρδιά της πόλης, ανεβαίνοντας ως τα βυζαντινά τείχη σαν μια ανάσα στραμμένη προς τον ουρανό.
Στο σχέδιό του, η Αριστοτέλους δεν θα είναι απλώς ένας δρόμος, αλλά μια σκηνοθετημένη εμπειρία. Δύο πλατείες διαφορετικού χαρακτήρα θα άνοιγαν σαν ημικύκλια μέσα στην πόλη: η μία κοντά στη θάλασσα, αφιερωμένη στην αναψυχή, στα ξενοδοχεία και στα καφέ· η άλλη ψηλότερα, προς την Εγνατία, προορισμένη να στεγάσει τη διοικητική ζωή της νέας Θεσσαλονίκης. Ανάμεσά τους, στοές, κήποι, μνημειακές προσόψεις και νεοβυζαντινά στοιχεία συνέθεταν μια μεσογειακή σκηνογραφία – κάτι ανάμεσα σε Βενετία, Βυζάντιο και Ανατολή.
Μόνο που η πόλη δεν κατάφερε ποτέ να ολοκληρώσει το όνειρο. Οι οικονομικές δυσκολίες, οι πολιτικές αλλαγές και οι διαδοχικές ιστορικές περιπέτειες άφησαν το σχέδιο ημιτελές. Η μεγάλη αψίδα δεν χτίστηκε ποτέ. Οι διοικητικές πλατείες περιορίστηκαν. Και η Αριστοτέλους που γνωρίζουμε σήμερα μοιάζει περισσότερο με παραλλαγή εκείνου του οράματος. Κι όμως, ίσως ακριβώς εκεί να κρύβεται η γοητεία της. Στο ότι παρέμεινε για πάντα λίγο ανολοκλήρωτη, σαν μια πόλη που συνεχίζει ακόμη να φαντάζεται την τέλεια εικόνα της.
Σαν παλιό σινεμά
Και πάνω σε αυτή την εκκρεμότητα, η ζωή συνέχιζε να γράφεται με άλλους ρυθμούς. Οι θερινοί κινηματογράφοι που άκμασαν, από το ‘30 έως το ‘70, γύρω από την πλατεία μετέτρεπαν την Αριστοτέλους σε μια ανοιχτή σκηνή του καλοκαιριού. Φώτα, αφίσες, μουσικές, τραπεζάκια και φωνές συνέθεταν ένα αστικό θέατρο όπου η πόλη έβλεπε και ταυτόχρονα παρακολουθούσε τον εαυτό της να ζει.
Σε αυτήν τη λεωφόρο που είχε σχεδιαστεί ως μνημειακή προοπτική και ανολοκλήρωτη σκηνογραφία, οι κινηματογράφοι λειτούργησαν σαν άτυπη ολοκλήρωση του τότε ωραίου πλάνου μέσα από εικόνες που άναβαν τις νύχτες.
Πάμε πλατεία;
«Από τους γονείς μαθαίνουμε για τους πέντε θερινούς της Αριστοτέλους και της παραλιακής ζώνης -Ρεξ, Ηλύσια, Ελληνίς, Ρίο, Ζέφυρος- που έδιναν άλλο χρώμα στη διασκέδαση της πόλης. Εμείς δεν τους προλάβαμε», μας λέει ο υπεύθυνος στο μαγαζί στη γωνία της Λεωφόρου Νίκης «Aristotél», Χρήστος Πουσούλης. «Η τοποθεσία του μαγαζιού είναι ιδανική. Κοιτάει τη θάλασσα, όσο η ζωή αλλάζει ρυθμό από το πρωί μέχρι το βράδυ». Ο χώρος έχει ανακαινιστεί πρόσφατα και λειτουργεί πλέον ενιαία, μετά τη συνένωση δύο παλαιότερων καταστημάτων, Ernest και Nouveau. Όπως σημειώνει, «βρίσκει τον πραγματικό του χαρακτήρα και τα πατήματά του και συνεχίζει να εξελίσσεται». Πρόκειται για ένα all day σχήμα café–bar–restaurant, που ξεκινά από το πρωί με καφέ και πρωινό, συνεχίζει με brunch και φτάνει έως αργά το βράδυ με φαγητό και ποτό.
Η θέση του στην Αριστοτέλους καθορίζει και τον ρυθμό του. «Το καλοκαίρι ο ήλιος χτυπάει έντονα, αλλά η κίνηση δεν σταματά ποτέ», λέει, αναφερόμενος σε επισκέπτες από τη Θεσσαλονίκη, την Ελλάδα και το εξωτερικό. Η επισκεψιμότητα παραμένει σταθερή, όμως η κατανάλωση επηρεάζεται από το αυξημένο κόστος και τη γενικότερη οικονομική πίεση, ενώ ξεχωρίζει και το ζήτημα της φορολόγησης στην εστίαση.
Στέκεται ιδιαίτερα σε μια δράση με τον Σύλλογο Συνδρόμου Down Ελλάδος, όταν για μια ολόκληρη μέρα παιδιά εργάστηκαν και σέρβιραν στο κατάστημα, με τα έσοδα να διατίθενται στον σύλλογο. «Ήταν μια στιγμή που μας συγκίνησε όλους».
Στην απέναντι πλευρά της πλατείας, η Μαργαρίτα Χαρατσίδου περιγράφει έναν διαφορετικό αλλά εξίσου ζωντανό κόσμο. Στο κατάστημα Ρεφανίδη, βιτρίνες γεμάτες εξωτικά φρούτα -όπως το jackfruit από την Ταϊλάνδη, το durian και το dragon fruit από τον Ισημερινό- και ένα fresh bar με χυμούς και έτοιμες φρουτοσαλάτες συνθέτουν μια άλλη όψη της Αριστοτέλους, πιο εμπορική και ταυτόχρονα απολύτως ενταγμένη στον ρυθμό της. «Τα κόβουμε καθημερινά και τα σερβίρουμε έτοιμα», λέει, μιλώντας για μια επιχείρηση που τροφοδοτεί όχι μόνο πελάτες αλλά και την ίδια την εστίαση της πόλης. Από τα ξενοδοχεία και τα καφέ μέχρι τα μπαρ και τις ταβέρνες, η πλατεία λειτουργεί και ως αγορά. Η κίνηση είναι έντονη όλη τη μέρα, ιδιαίτερα το καλοκαίρι, όταν φτάνουν τα κρουαζιερόπλοια και η πλατεία γεμίζει τουρίστες και δραστηριότητα. «Είναι σαν να συμμετέχεις σε ό,τι γίνεται στην πλατεία», λέει, αναφερόμενη σε εκδηλώσεις όπως το άναμμα του δέντρου, συναυλίες αλλά και μεγάλες στιγμές της πόλης, όπως τα εκατό χρόνια του ΠΑΟΚ. «Ακόμη και τώρα ετοιμάζεται να μεταμορφωθεί σε μια τεράστια σκακιέρα, με αφορμή την εκδήλωση της 17ης Μαΐου, όπου θα στηθεί ένα συμβολικό παιχνίδι μνήμης και ιστορίας, και θα γεμίσει πάλι παιδιά και κόσμο».
Μια πλατεία που μας χωράει όλους
Χρώματα και αρώματα, Θεσσαλονικείς και επισκέπτες εναλλάσσονται με ιλιγγιώδη ταχύτητα στην πλατεία. Επί μονίμου βάσεως. Ενώ πάντα τις καρδιές μας κλέβει η πιο τρυφερή της εκδοχή: τα παιδιά που παίζουν ανέμελα. Γύρω από το άγαλμα του Αριστοτέλη, σκαρφαλώνουν, κινούνται, καταλαμβάνουν τον χώρο χωρίς δεύτερη σκέψη.
«Διαλέξαμε τη Θεσσαλονίκη γιατί είναι ωραίος προορισμός για τα παιδιά», λέει η κ. Ευφροσύνη Γκάζικα που ήρθε με σχολική εκδρομή από τα Γιάννενα. «Κάναμε βόλτα με το καραβάκι, περιηγηθήκαμε στα μουσεία και τώρα ήρθαμε στον ομφαλό της πόλης, όπου το άγαλμα του Αριστοτέλη στέκει ως σημείο αναφοράς. Γνωρίζοντας ότι στα πρώτα σχέδια του Εμπράρ εδώ δεν προοριζόταν το άγαλμα του φιλοσόφου, αλλά του Μεγαλέξανδρου έφιππου!».
Η ανάπλαση
Άλλη μια διαδοχή από πιθανότητες που δεν υλοποιήθηκαν ποτέ. Για να πάρουν σάρκα και οστά άλλες, όπως η νέα ανάπλαση της Αριστοτέλους, που έρχεται να προστεθεί σε αυτή τη μακρά αλυσίδα μετασχηματισμών. Αν το έργο υπογραφεί μέχρι το τέλος του χρόνου, τότε στις αρχές του 2030, η Αριστοτέλους θα έχει αποκτήσει ακόμη μία εκδοχή του εαυτού της: μια νέα, ανανεωμένη επιφάνεια, με αναβάθμιση του κοινόχρηστου χώρου και μεγαλύτερη βιοκλιματική αντοχή: από την παραλία μέχρι την Εγνατία.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Θεσσαλονίκη»
