Πώς επηρεάζουν την κοινή γνώμη οι ψευδείς αφηγήσεις και η εσκεμμένη παραπληροφόρηση πάνω σε καίρια ζητήματα, όπως η γεωπολιτική σταθερότητα, η πολιτική, η κλιματική κρίση, η υγεία και η μετανάστευση; Ποιοι είναι πιο επιρρεπείς στο να πειστούν από ένα ψευδές αφήγημα; Μπαίνουν οι άνθρωποι στη διαδικασία να επιβεβαιώσουν αν η πληροφορία που έχουν μπροστά τους είναι αληθινή ή όχι, χρησιμοποιώντας κάποιον ιστοτόπο διασταύρωσης ειδήσεων ή αναζητώντας πρόσθετες πηγές;
Απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα -και πολλά ακόμη- φιλοδοξεί να δώσει σειρά ερευνών, που εκκινούν φέτος ταυτόχρονα σε Ελλάδα, Κύπρο και Μάλτα και θα διαρκέσουν ώς το 2028, στο πλαίσιο του Μεσογειακού Παρατηρητηρίου Ψηφιακών Μέσων (MedDMO). Σκοπός των ερευνών, στις οποίες μπορεί να συμμετάσχει κάθε ενδιαφέρομενος/η, συμπληρώνοντας διαδικτυακά ερωτηματολόγια, είναι η κατανόηση του φαινομένου της παραπληροφόρησης στη Μεσόγειο.
Μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, ο καθηγητής στο Τμήμα Δημοσιογραφίας και Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ), Ανδρέας Βέγλης, επισήμανε ότι, σε πρώτη φάση, οι ερευνητές ενδιαφέρονται να προσελκύσουν ανθρώπους κάθε ηλικίας και επαγγέλματος, οι οποίοι θα είναι πρόθυμοι να συμμετάσχουν στις διαδοχικές φάσεις των ερευνών, βοηθώντας με τις απαντήσεις τους να κατανοηθεί βαθύτερα και τελικά να αντιμετωπιστεί πιο αποτελεσματικά το φαινόμενο της εσκεμμένης παραπληροφόρησης, που αποτελεί σημαντικό κίνδυνο για τη δημοκρατία. Στη δεύτερη φάση της έρευνας, κατά τη μεταδιδακτορική ερευνήτρια Θεοδώρα Σαρίδου, οι συμμετέχοντες θα κληθούν -μεταξύ άλλων- να ξεχωρίσουν το αληθινό από το ψευδές επί του πρακτέου: θα τους ζητηθεί, για παράδειγμα, να αποφασίσουν αν ένα βίντεο αληθινό ή όχι.
«Ο στόχος των ερευνών είναι διπλός. Αφενός να δούμε ποιοι άνθρωποι είναι ενδεχομένως πιο επιρρεπείς στην παραπληροφόρηση και αφετέρου να καταγράψουμε ποια θέματα προσελκύουν τα περισσότερα fakes, μεταξύ οκτώ θεματικών ενοτήτων: κλιματική αλλαγή/περιβάλλον, δημόσια υγεία (εμβόλια/πανδημίες), εκλογές/πολιτικές εκστρατείες, μετανάστευση/πρόσφυγες, οικονομία/κόστος ζωής, τιμές ενέργειας/ενεργειακή ασφάλεια, εγκληματικότητα/δημόσια ασφάλεια, ισότητα φύλων/ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα. Ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί και στη μελέτη του ρόλου της Τεχνητής Νοημοσύνης στη δημιουργία παραπλανητικού περιεχομένου και στον τρόπο με τον οποίο αυτή επηρεάζει την αντίληψη των πολιτών για την αυθεντικότητα των πληροφοριών» προσθέτει η Θεοδώρα Σαρίδου.
Το MedDMO αποτελεί μια συμμαχία που ενώνει fact-checkers, ακαδημαϊκούς ερευνητές και ειδικούς στον ψηφιακό γραμματισμό. Με κύριο στόχο την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης, το Παρατηρητήριο εστιάζει τις δραστηριότητές του σε Ελλάδα, Κύπρο και Μάλτα. Οι βασικοί άξονες δράσης του περιλαμβάνουν τον συστηματικό έλεγχο γεγονότων για την επαλήθευση ειδήσεων και ισχυρισμών που κυκλοφορούν στο διαδίκτυο, αναλύοντας από πολιτικές δηλώσεις μέχρι σύνθετα deepfakes και ψηφιακές απάτες. Παράλληλα, το MedDMO προωθεί την παιδεία στα μέσα μέσω πρωτοβουλιών, προσφέροντας εργαλεία και πόρους που ενισχύουν την κριτική σκέψη των πολιτών. Επιπλέον, διεξάγει επιστημονικές μελέτες για την κατανόηση του φαινομένου της παραπληροφόρησης στη Μεσόγειο και αναπτύσσει προηγμένα τεχνολογικά εργαλεία. Το έργο αυτό χρηματοδοτείται από την ΕΕ και λειτουργεί ως μέρος του ευρύτερου δικτύου του EDMO για την προστασία της κοινωνίας από τις σύγχρονες ψηφιακές απειλές.
Όσοι και όσες ενδιαφέρονται να συμμετάσχουν στην έρευνα μπορούν να συμπληρώσουν το σχετικό διαδικτυακό ερωτηματολόγιο στη διεύθυνση https://newsurveys.jour.auth.gr/index.php/777482?newtest=Y&lang=el. Η διαδικασία της έρευνας έχει λάβει την έγκριση από την επιτροπή Ηθικής και Δεοντολογίας της Έρευνας του ΑΠΘ.
