Της Στέλλας Λώτη
Το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου βρίσκει την Ελλάδα σε τραγική κατάσταση. Οι ανθρώπινες απώλειες και οι υλικές καταστροφές από τη σύγκρουση του 1946 – 1949 έρχονται να προστεθούν σε εκείνες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και της Κατοχής. Επιπρόσθετα, τα βαθιά κοινωνικά τραύματα του Εμφυλίου άφησαν το αποτύπωμά τους για πολλά ακόμη χρόνια.
Μία από τις δραματικότερες επιπτώσεις του Εμφυλίου είναι η οδύσσεια χιλιάδων ανθρώπων στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης μέχρι και την Τασκένδη του σοβιετικού Ουζμπεκιστάν, όπου εγκαταστάθηκε το μεγαλύτερο μέρος όσων εντάχθηκαν στον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας (ΔΣΕ) και αναγκάστηκαν μετά τη λήξη των εχθροπραξιών να εγκαταλείψουν την Ελλάδα. Μετά το 1951, όταν άρχισε η συνένωση των οικογενειών, η κοινότητα της Τασκένδης αναπτύχθηκε δημογραφικά και παρέμεινε η μεγαλύτερη εγκατάσταση πολιτικών προσφύγων.
Κρατώντας άσβεστη την ελπίδα της επιστροφής, ο εκπατρισμένος πληθυσμός, έθεσε από τις αρχές του 1950 τις βάσεις της υποχρεωτικής παραμονής του στην υπερορία.
Στην πρωτεύουσα της Σοβιετικής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας του Ουζμπεκιστάν, τη Τασκένδη, έφτασαν το Νοέμβριο του 1949 περίπου 12.000 Έλληνες. Όλοι τους ήταν νεαρής ηλικίας, εκ των οποίων το 1/3 γυναίκες και εγκαταστάθηκαν σε 14 συνοικισμούς (πολιτείες).
Λαχτάρα επιστροφής
Από πολύ νωρίς, οι Έλληνες πολιτικοί πρόσφυγες εντάχθηκαν στην παραγωγή. Αγρότες και κτηνοτρόφοι στην πλειονότητά τους, ενσωματώθηκαν στο εργατικό δυναμικό της χώρας υποδοχής τους. Στον βιομηχανικό τομέα απορροφήθηκαν κυρίως στη χαλυβουργία, τη μηχανουργία, τις εξορυκτικές επιχειρήσεις, την κλωστοϋφαντουργία και τη χημική βιομηχανία. Η προσαρμογή σε ένα ανοίκειο πολιτισμικά και επαγγελματικά περιβάλλον ήταν βίαιη.
Η εκπαίδευση και η μόρφωση ήταν απαραίτητη, ενώ προτεραιότητα αποτελούσε η διατήρηση της ελληνικότητας σε συνδυασμό με την ένταξη στο πολιτισμικό περιβάλλον.
Η λέσχη των Ελλήνων πολιτικών προσφύγων έγινε η «κυψέλη» διατήρησης και μετάδοσης των παραδόσεων και των εθίμων στη νέα γενιά αλλά και η φωνή που τους κρατούσε δεμένους με την Ελλάδα. Υπήρξαν αναρίθμητες πολιτιστικές εκδηλώσεις, γιορτές και κινηματογραφικές βραδιές προκειμένου να μείνει δεμένη και αλληλέγγυα η κοινότητα.
Όμως η λαχτάρα για την επιστροφή συνοψιζόταν στην ευχή «καλή πατρίδα», που έβγαινε από όλα τα χείλη και που υπήρξε από την αρχή της οδύσσειάς τους βασικό αίτημα.
Η Τασκένδη σήμερα
Σήμερα στην πρωτεύουσα του Ουζμπεκιστάν διαβιούν κάποιοι απόγονοι των Ελλήνων πολιτικών προσφύγων, οι οποίοι δεν θέλησαν να επιστρέψουν στην Ελλάδα. Από τους Έλληνες πρώτης γενιάς έχουν απομείνει κάποιοι που πλέον βρίσκονται σε προχωρημένη ηλικία.
Το Κέντρο Ελληνικού Πολιτισμού, όπως μετονομάστηκε η Λέσχη των πολιτικών προσφύγων, είναι ένας χώρος ζωντανός που κρατά άσβεστη τη φλόγα του ελληνισμού. Μέσα από τις δράσεις του προάγει το ελληνικό ιδεώδες και αποτελεί μια κυψέλη πολιτισμού. Μάλιστα μετά από μεγάλες προσπάθειες φέτος για πρώτη χρονιά έχει αποσπαστεί Έλληνας δάσκαλος και παραδίδει μαθήματα Ελληνικών σε παιδιά και ενήλικες.
Έκθεση μνήμης, ιστορίας και ταυτότητας
Ο δήμος Καλαμαριάς, σε συνεργασία με το Κέντρο Ελληνικού Πολιτισμού στο Ουζμπεκιστάν, παρουσιάζει την έκθεση φωτογραφίας «Το Ελληνικό Θαύμα στην Τασκένδη», ένα συγκινητικό αφιέρωμα στην ιστορία, την αντοχή και τη συλλογική μνήμη του Ελληνισμού στην Κεντρική Ασία.
Η έκθεση μνήμης, ιστορίας και ταυτότητας, υπενθυμίζει πως ο Ελληνισμός, όπου κι αν βρέθηκε, κατάφερε να ριζώσει, να δημιουργήσει και να αφήσει το αποτύπωμά του στον χρόνο, περιλαμβάνει 100 ιστορικές φωτογραφίες από το αρχείο του Κέντρου Ελληνικού Πολιτισμού Τασκένδης, οργανωμένες σε τρεις ενότητες:
- Η ζωή των πολιτικών προσφύγων στην Τασκένδη (1949–1970): Στιγμιότυπα καθημερινότητας, εργασίας, εκπαίδευσης και κοινωνικής οργάνωσης των χιλιάδων Ελλήνων που εγκαταστάθηκαν στην ουζμπεκική πρωτεύουσα μετά τον Εμφύλιο Πόλεμο.
- Οι εκτοπισμοί των Ποντίων (1937–1949): Ένα αφιέρωμα στους Έλληνες του Εύξεινου Πόντου που εκτοπίστηκαν από το σοβιετικό καθεστώς προς το Καζακστάν και την Κοκάνδη του Ουζμπεκιστάν.
- Το σύγχρονο Κέντρο Ελληνικού Πολιτισμού στην Τασκένδη: Η ιστορική διαδρομή και η σημερινή δυναμική παρουσία της ελληνικής κοινότητας στην Κεντρική Ασία.
Τα εγκαίνια θα πραγματοποιηθούν αύριο, Κυριακή 11 Ιανουαρίου, στις 18.00, όπου ο πρόεδρος του Κέντρου Ελληνικού Πολιτισμού στο Ουζμπεκιστάν, Κώστας Πολίτης, θα παρουσιάσει το έργο και τις δράσεις του Κέντρου και θα ξεναγήσει το κοινό στην έκθεση. Επίσης, ο υποψήφιος διδάκτορας, Νίκος Ντάλλας θα πραγματοποιήσει ομιλία με θέμα «Ο Δημοκρατικός Στρατός (ΔΣΕ) μέσα από τα αρχεία της Τασκένδης», αποκαλύπτοντας πολύτιμα στοιχεία από τις απογραφές των πρώτων χρόνων της προσφυγιάς.
Θα ακολουθήσει την 1η Φεβρουαρίου συζήτηση, όπου ο Νίκος Μαραντζίδης, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, ο Βλάσης Αγτζίδης, διδάκτωρ Σύγχρονης Ιστορίας, και ο Νίκος Φωκάς, ομότιμος καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Eotvos Lorand της Βουδαπέστης, θα μιλήσουν για τους εκτοπισμούς των Ποντίων της Σοβιετικής Ένωσης στο Ουζμπεκιστάν και για την εμπειρία των πολιτικών προσφύγων του Ελληνικού Εμφυλίου στην Τασκένδη.
Η έκθεση θα φιλοξενηθεί στην αίθουσα τέχνης του Remezzo (Πλαστήρα 2, Αρετσού) από 11 Ιανουαρίου έως 1 Φεβρουαρίου 2026.
Ώρες λειτουργίας: Τρίτη–Κυριακή, 10:00–13:00 & 18:00–20:00 Είσοδος: Ελεύθερη
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Θεσσαλονίκη»
