Στην ιστορία του φωτορεπορτάζ υπάρχουν ορισμένες εμβληματικές φωτογραφίες που αποτυπώθηκαν στη συλλογική μνήμη, καθώς συνοψίζουν συμβολικά την πεμπτουσία αυτού που απεικονίζουν, όπως για παράδειγμα συνοψίζει όλη τη φρίκη του πολέμου η φωτογραφία του νεαρού κοριτσιού στο Βιετνάμ με τα καμμένα από τα ναπάλμ ρούχα… Πιστεύω πως οι φωτογραφίες – ντοκουμέντα από την εκτέλεση των 200 την πρωτομαγιά του 1944 στην Καισαριανή, διεκδικούν δικαίως μια θέση ανάμεσα τους!
Μια παροιμία λέει ότι μια εικόνα αξίζει όσο χίλιες λέξεις. Μπορεί, ενίοτε, και πολύ περισσότερες. Αλήθεια, ποια περιγραφή ποιας πέννας θα μπορούσε να προκαλέσει αισθήματα αντίστοιχα αυτών που γεννιούνται σε κάθε υγιώς σκεπτόμενο άνθρωπο που αντικρίζει τις φωτογραφίες των παλικαριών να βαδίζουν όρθια προς την εκτέλεση και να αψηφούν με το βλέμμα και τη στάση τους τον επικείμενο θάνατο από γερμανικό βόλι;
Κι όμως, η δημοσιοποίηση των φωτογραφιών στάθηκε αφορμή για νέους καυγάδες μεταξύ των πνευματικών «απογόνων» νικητών και ηττημένων του εμφύλιου σπαραγμού που ακολούθησε της κατοχής, αλλά και για διαχωρισμούς των νεκρών σε «δικούς σας» και «δικούς μας». Όλοι αυτοί ξεχνούν ότι τους 200 εκτελεσθέντες δεν τους πρέπουν ταμπέλες και ότι ο μέγιστος τίτλος που μπορεί να τους απονεμηθεί είναι αυτός του αγωνιστή που θυσίασε τη ζωή του για την πατρίδα.
Οι καυγάδες έφεραν πάντως ξανά στο φως το γεγονός ότι ο διχασμός των σκοτεινών χρόνων του 20ου αιώνα ακόμα σιγοβράζει υποδόρια στην κοινωνία μας και συχνά πυκνά έρχεται στην επιφάνεια με όλη του την αποκρουστικότητα. Δεν θα έπρεπε, όμως, να είχαμε καταφέρει ως λαός να ξεπεράσουμε τα μοιραία πάθη και τους φανατισμούς του παρελθόντος;
Το ότι δεν το καταφέραμε, είναι κάτι που πρέπει συλλογικά να μας προβληματίσει. Το σίγουρο είναι ότι οκτώ δεκαετίες μετά τις αποφράδες εκείνες μέρες, δεν θα έπρεπε να φαντασιωνόμαστε νέες διελεύσεις του Ρουβίκωνα (του ποταμού που διέσχισε ο Ιούλιος Καίσαρας το 48 π.Χ. με την ιστορική φράση «ο κύβος ερρίφθη», πυροδοτώντας τον εμφύλιο με τον Πομπήιο), αλλά μόνο να φιλοδοξούμε να χτίσουμε γέφυρες πάνω από αυτόν – και πάνω από το χάσμα που ακόμα χωρίζει πάλαι ποτέ «νικητές» και «ηττημένους»!
ΥΓ: Κι επειδή οι «ρήτορες» πολύ μιλήσανε για τις επίμαχες φωτογραφίες, απλά ας μνημονεύσουμε τον στίχο του Ανδρέα Κάλβου (από την Ωδή «Εις Σάμον»), που συνιστά τον ίσως σπουδαιότερο επικήδειο όχι μόνο των εκτελεσθέντων της Καισαριανής, αλλά των απανταχού της Γης αγωνιζόμενων υπέρ πανανθρώπινων αγαθών: «Όσοι το χάλκεον χέρι/ βαρύ του φόβου αισθάνονται/ ζυγόν δουλείας ας έχωσι·/ θέλει αρετήν και τόλμην/ η ελευθερία».
