Το φαινόμενο των μουσουλμάνων της Τουρκίας που ζητούν να βαπτισθούν χριστιανοί εκπλήσσει όσους δεν γνωρίζουν την τουρκική πολυπλοκότητα αλλά είναι μια πραγματικότητα.
Πρόκειται για μια υπαρκτή και, κατά τις πιο πρόσφατες μαρτυρίες από την Κωνσταντινούπολη, αυξανόμενη τάση, χωρίς όμως να υπάρχουν ακόμη στέρεα παντουρκικά στατιστικά που να επιτρέπουν να μιλήσει κανείς για «μαζικό ρεύμα».
Στους ναούς της Πόλης εμφανίζονται «δεκάδες» νεοφώτιστοι, ενώ η διαδικασία δεν είναι απλή: αρχίζει με αίτηση, εξετάζεται από ειδική εκκλησιαστική επιτροπή και ακολουθεί κατήχηση έξι έως δώδεκα μηνών πριν από το βάπτισμα.
Η στάση του Οικουμενικού Πατριαρχείου είναι προσεκτική. Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος δήλωσε επίσημα ότι «δεν εξαναγκάζουμε κανένα», αλλά όποιος έρχεται «αυτοπροαιρέτως, οικειοθελώς, εκουσίως» δεν μπορεί να απορριφθεί. Τόνισε επίσης ότι υπάρχουν «πολλές προσελεύσεις νέων ανθρώπων – και μορφωμένων ανθρώπων» που αισθάνονται εσωτερικό κενό και το αναζητούν στην Ορθοδοξία, προσθέτοντας όμως ότι οι Ορθόδοξοι «δεν βιαζόμαστε να τους βαφτίσουμε». Αυτή είναι, ουσιαστικά, μια γραμμή ανοικτής υποδοχής χωρίς προσηλυτιστική πίεση και χωρίς βιασύνη.
Και άλλοι χριστιανικοί φορείς στην Τουρκία έρχονται αντιμέτωποι με το ίδιο ρεύμα. Ο ίδιος ο Βαρθολομαίος σημείωσε ότι και οι Καθολικοί στην Κωνσταντινούπολη κατηχούν και βαπτίζουν πολλούς μη χριστιανούς. Στους προτεσταντικούς κύκλους, το φαινόμενο φαίνεται ακόμη παλαιότερο και πιο ορατό: σε ακρόαση της USCIRF (Επιτροπή των ΗΠΑ για τη Διεθνή Θρησκευτική Ελευθερία) το 2025, ο πρόεδρος της Ένωσης Προτεσταντικών Εκκλησιών στην Τουρκία, Ramazan Arkan, μίλησε για περίπου 10.000 Τούρκους προτεστάντες χριστιανούς, «στη μεγάλη τους πλειονότητα προέρχονται από μεταστροφή από το Ισλάμ», την ώρα που οι προτεσταντικές κοινότητες συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν απελάσεις ποιμένων, περιορισμούς και πιέσεις από το κράτος.
Επιφυλάξεις
Μέσα στη ρωμαίικη κοινότητα, πάντως, η συζήτηση δεν είναι ενιαία. Από τις παρεμβάσεις που κυκλοφορούν στον δημόσιο ομογενειακό λόγο διακρίνονται τέσσερις τάσεις. Η πρώτη δέχεται τους νεοφώτιστους στην εκκλησιαστική κοινότητα, αλλά όχι αυτομάτως και στη μειονοτική-κοινοτική δομή. Η δεύτερη είναι πολύ πιο επιφυλακτική και φοβάται ότι πίσω από κάποιες περιπτώσεις μπορεί να κρύβεται σχέδιο κρατικής διείσδυσης με ορίζοντα τα βακούφια. Η τρίτη δέχεται την προοπτική εντάξεως, αλλά μόνο ύστερα από μακρά, ακόμη και τριετή, κατήχηση και δοκιμασία. Η τέταρτη υποστηρίζει ότι όσοι προσέρχονται ειλικρινά πρέπει να γίνονται πλήρως δεκτοί. Η αλλαγή πίστης είναι δικαίωμα, αλλά δεν συνεπάγεται «άμεση και αυτόματη ένταξη» στη μειονότητα, ενώ τίθεται και ζήτημα προστασίας της γλώσσας, της ταυτότητας και της κοινοτικής περιουσίας.
Ο φόβος για τα βακούφια δεν γεννήθηκε στο κενό. Μελέτη του τουρκολόγου Βασίλη Κυρατζόπουλου υπενθυμίζει ένα μακρύ ιστορικό πιέσεων, δημεύσεων και κρατικού ελέγχου πάνω στα μη μουσουλμανικά βακούφια, καθώς και το γεγονός ότι το Πατριαρχείο ιστορικά βρέθηκε χωρίς πλήρη νομική προσωπικότητα για να υπερασπιστεί αποτελεσματικά την περιουσία του. Ακόμη και το 2017 υπήρχαν έξι ρωμαίικα βακούφια υπό τη διοίκηση της Γενικής Διεύθυνσης Βακουφίων.
Ωστόσο, από τα στοιχεία που έχουμε στην διάθεσή μας δεν προκύπτει ότι ένα βάπτισμα αρκεί από μόνο του για να «πάρει κανείς τα βακούφια». Η ίδια η Γενική Διεύθυνση Βακουφίων απαριθμεί τα ενεργά ρωμαίικα κοινοτικά ιδρύματα ως χωριστές νομικές οντότητες, ενώ ο κανονισμός εκλογών του 2022 για τα κοινοτικά βακούφια ορίζει ότι για να ψηφίζει ή να εκλέγεται κάποιος απαιτούνται τουρκική ιθαγένεια, υπαγωγή στη σχετική κοινότητα και κατοικία στην οικεία εκλογική περιφέρεια. Άρα η ανησυχία είναι πολιτικά και ιστορικά κατανοητή, αλλά το διαθέσιμο υλικό δεν αποδεικνύει έναν απλό, αυτόματο μηχανισμό κατάληψης των βακουφίων μέσω εκχριστιανισμών μόνο.
Τα αίτια του φαινομένου
Το μεγάλο ερώτημα είναι γιατί συμβαίνει αυτό το φαινόμενο; Μερικές εξηγήσεις:
Πρώτον, επειδή η Τουρκία περνά μια βαθύτερη κρίση θρησκευτικής ταυτότητας. Τουρκική έρευνα για το πως αντιλαμβάνεται η τουρκική κοινωνία τη θρησκευτικότητα δείχνει ότι, παρότι η μουσουλμανική ταυτότητα παραμένει κυρίαρχη, το ποσοστό αυτοπροσδιορισμού ως μουσουλμάνοι καταγράφεται στο 92,3%, ενώ 3,2% δηλώνουν δεϊστές (η πίστη ότι υπάρχει ένας θεός, αλλά δεν αλληλεπιδρά με την πραγματικότητα με κανέναν τρόπο) και 2,7% άθεοι. Η ίδια έρευνα σημειώνει ότι οι παραδοσιακές μορφές θρησκευτικότητας υποχωρούν μπροστά σε πιο ατομικές μορφές πνευματικότητας και ότι όσο ανεβαίνει το μορφωτικό επίπεδο, τόσο μειώνεται η δηλωμένη μουσουλμανική ταυτότητα και αυξάνονται οι δεϊστικές και αθεϊστικές τοποθετήσεις.
Δεύτερον, οι μεταστροφές στον χριστιανισμό φαίνονται να είναι ένα ειδικό υποσύνολο μιας ευρύτερης απομάκρυνσης από την παραδοσιακή θρησκευτικότητα. Το Pew δείχνει διεθνώς ότι το μεγαλύτερο μέρος της αλλαγής θρησκεύματος δεν οδηγεί σε άλλη οργανωμένη θρησκεία αλλά στη μη θρησκευτική ταυτότητα. Και μια πρόσφατη ακαδημαϊκή μελέτη για νέους Τούρκους συνδέει την «κρίση πίστης» με αυταρχική ανατροφή, αντιφάσεις στη θρησκευτική διδασκαλία, επιρροή συνομηλίκων και κοινωνικών δικτύων, αλλά και έμφυλες ανισότητες. Μέσα σε αυτό το κλίμα, ο χριστιανισμός γίνεται για ορισμένους όχι εθνική μετατόπιση, αλλά πνευματική διέξοδος και αναζήτηση νοήματος.
Τρίτον, στην Τουρκία, όπως και αλλού υπάρχει μια κατάπτωση ηθικών αρχών που οδηγεί σε αναζήτηση κάτι διαφορετικού.
Τέταρτον, αντίδραση στο σύστημα στην λογική «αν εσείς με όσα κάνετε είστε μουσουλμάνοι, τότε εμείς δεν ανήκουμε σε εσάς».
Το συμπέρασμα είναι ότι οι νεοφώτιστοι στην Τουρκία δεν είναι απλώς ένα θρησκευτικό επεισόδιο. Είναι ένας καθρέφτης της κρίσης νοήματος στη σύγχρονη τουρκική κοινωνία, αλλά και ένα ζήτημα που αγγίζει ευθέως τα όρια ανάμεσα στην Εκκλησία, την κοινότητα, τη μειονοτική επιβίωση και την πολιτική καχυποψία. Το Πατριαρχείο δείχνει να ακολουθεί μια μέση οδό: ανοικτές πόρτες για τον ειλικρινή προσερχόμενο, αλλά χωρίς βιαστικές βαπτίσεις και χωρίς αφέλεια απέναντι στις συνέπειες.
