Δεν προκαλεί, πλέον, καμία εντύπωση η διαλυτική πολιτική που ακολουθεί το αθηναϊκό κατεστημένο σε βάρος της χώρας. Έχει γίνει συνήθεια. Έχει μετατραπεί σε κανονικότητα, όπως και η διαφθορά.
Οι κυβερνητικές αντιδράσεις απέναντι στην ευρωπαία εισαγγελέα Λ. Κοβέσι είναι, για την Αθήνα κάτι σχεδόν αυτονόητο. Διότι η πολιτική συμπεριφορά του κέντρου εξακολουθεί να κινείται, σε μεγάλο βαθμό, σε προνεωτερικά σχήματα. Δεν είναι μόνο ότι δεν κατάφερε να αποβάλει την ιδεολογία και τη νοοτροπία του κοτζαμπασισμού· είναι κυρίως ότι δεν θέλει να την αποβάλει.
Ας αναρωτηθούμε απλώς πώς θα ήταν η Ελλάδα εκτός Ευρώπης. Οι θεσμοί της θα θύμιζαν πολιτικό Μεσαίωνα. Αν δεν είχε παρέμβει η ευρωπαία εισαγγελέας, το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ πιθανότατα δεν θα είχε αποκαλυφθεί. Όπως δεν έχουν αποκαλυφθεί σωρεία άλλων σκανδάλων. Και το τραγικότερο είναι ότι μεγάλο μέρος της κοινωνίας έχει σχεδόν αποδεχθεί πως τα σκάνδαλα αποτελούν φυσικό μέρος της πολιτικής ζωής. Τα θεωρεί, περίπου, συστατικό της δημόσιας ύπαρξης της χώρας.
Η λογική του κοτζαμπασισμού
Πέρα από τις απαράδεκτες αναφορές κυβερνητικών στελεχών κατά της Λ. Κοβέσι, αναφορές αδιανόητες σε σοβαρές δυτικές δημοκρατίες, ο κυβερνητικός εκπρόσωπος είπε κάτι ακόμη βαρύτερο: ότι οι βουλευτές που θα διερευνηθούν για πιθανή συμμετοχή τους στο σκάνδαλο θα είναι και πάλι υποψήφιοι. Δεν είναι ακόμη υπόδικοι, βεβαίως. Αλλά αν καταστούν, αν παραπεμφθούν σε δίκη και ακόμη κι αν καταδικαστούν, η πολιτική δήλωση αφήνει να εννοηθεί ότι θα μπορούσαν να παραμείνουν κανονικά στο κομματικό παιχνίδι. Είναι αυτή συμπεριφορά πολιτικού κόμματος ευρωπαϊκής δημοκρατίας;
Ακόμη πιο αποκαλυπτική ήταν η άλλη διατύπωση: ότι οι βουλευτές λειτουργούν ανάμεσα στους ψηφοφόρους και τους κρατικούς θεσμούς. Και αυτό παρουσιάστηκε ως κάτι φυσιολογικό. Όμως στις δυτικές δημοκρατίες οι θεσμοί δεν λειτουργούν με μεσάζοντες. Ο πολίτης δεν πρέπει να χρειάζεται βουλευτή, υπουργικό γραφείο ή κομματικό παράγοντα για να αποκτήσει πρόσβαση στο κράτος. Αυτό ακριβώς είναι η διαφορά ανάμεσα σε θεσμικό κράτος και πελατειακό μηχανισμό. Και η Ελλάδα, όσο κι αν δεν θέλουμε να το παραδεχθούμε, παραμένει σε πολλά σημεία της πολιτικά προνεωτερική.
Με αυτόν τον προνεωτερικό τρόπο, για την ακρίβεια με τη λογική του κοτζαμπασισμού, λειτούργησε το ελληνικό κράτος από την ίδρυσή του. Και με αυτή τη λογική κατάφερε να αποδυναμώσει ακμάζουσες πόλεις έξω από τα όρια της Αττικής· πόλεις με μεγάλο ιστορικό παρελθόν πριν από την ένταξή τους στο ελληνικό κράτος, πόλεις με εμπορική, πνευματική και κοινωνική ζωή, που πιέστηκαν σταδιακά να καταστούν επαρχιακές μικροπόλεις.
Το ελληνικό κράτος λειτούργησε συχνά σαν αποικιοκρατική υπόσταση στο εσωτερικό της ίδιας του της επικράτειας. Έχει ένα κέντρο, την πρωτεύουσά του, και από εκεί και πέρα αντιμετωπίζει την υπόλοιπη χώρα ως χώρο άντλησης πόρων, ανθρώπων και πολιτικής νομιμοποίησης. Η περίπτωση του πρωτογενούς τομέα είναι χαρακτηριστική. Αντί να ενισχυθεί η αγροτική και κτηνοτροφική παραγωγή, ώστε οι άνθρωποι να μείνουν στις εστίες τους, οδηγήθηκαν σταδιακά στην εγκατάλειψη. Η ύπαιθρος άδειασε, οι μικρές πόλεις συρρικνώθηκαν, η παραγωγική βάση αποδυναμώθηκε.
Η υπονόμευση της Θεσσαλονίκης
Στο επίκεντρο αυτής της πολιτικής βρίσκεται και η Θεσσαλονίκη. Η πόλη δίνει την εντύπωση ότι αντιμετωπίζεται όχι ως εθνικό πλεονέκτημα, αλλά ως ενόχληση. Επειδή έχει ιστορικό βάθος που την κρατά ακόμη ζωντανή. Επειδή διαθέτει βαλκανική και ευρωπαϊκή δυναμική. Επειδή μπορεί, λόγω θέσης και μνήμης, να λειτουργήσει ως κάτι περισσότερο από μια απλή περιφερειακή πρωτεύουσα. Και ακριβώς γι’ αυτό μοιάζει να υπονομεύεται συστηματικά.
Δεν θα επανέλθω εδώ σε παλαιότερα επιχειρήματα. Αρκεί να περιοριστούμε στα γεγονότα του τρέχοντος αιώνα. Η Θεσσαλονίκη βρέθηκε κάποτε στο επίκεντρο μιας μεγάλης ευρωπαϊκής υπόσχεσης: της Ατζέντας της Θεσσαλονίκης για τα Δυτικά Βαλκάνια. Δεν ήταν τυχαίο το όνομα. Η πόλη δεν ήταν απλώς τόπος φιλοξενίας. Ήταν το φυσικό σύμβολο αυτής της πολιτικής: ελληνική, ευρωπαϊκή, βαλκανική, λιμενική, ιστορικά πολυεθνική, στραμμένη προς τον Βορρά και την Ανατολή.
Γι’ αυτό και η μετάβαση, όπως ακούστηκε τις τελευταίες ημέρες, από την Ατζέντα της Θεσσαλονίκης στη Διακήρυξη των Δελφών δεν μπορεί να θεωρηθεί απλή λεπτομέρεια. Στην πολιτική οι συμβολισμοί δεν είναι διακόσμηση. Είναι μέρος της εξουσίας. Ένα όνομα, ένας τόπος, μια αίθουσα, μια διακήρυξη μπορούν να μεταφέρουν κύρος, μνήμη και πολιτικό κεφάλαιο. Οι Δελφοί είναι ασφαλώς τόπος παγκόσμιας ακτινοβολίας. Συμβολίζουν τον ελληνικό πολιτισμό σε μια από τις υψηλότερες εκφράσεις του. Όμως για ένα ζήτημα όπως η ευρωπαϊκή πορεία των Δυτικών Βαλκανίων, η Θεσσαλονίκη έχει άλλο, πιο άμεσο και πιο λειτουργικό βάρος. Δεν είναι μόνο σύμβολο. Είναι γεωγραφία. Είναι λιμάνι. Είναι πανεπιστήμια. Είναι ενδοχώρα. Είναι μνήμη συνύπαρξης. Είναι η φυσική πύλη της Ελλάδας προς τη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Με απλά λόγια προσπαθούν να αφαιρέσουν το όνομα της Θεσσαλονίκης σε οτιδήποτε έχει σχέση με την βαλκανική πολιτική, σε οτιδήποτε έχει σχέση με την ευρύτερη πολιτική, την αντιμετωπίζουν σαν μικροελλαδική μικρόπολη.
Το ζήτημα δεν είναι να αμφισβητηθεί κάθε πρωτοβουλία που λαμβάνεται αλλού. Το ζήτημα είναι ότι η Θεσσαλονίκη μνημονεύεται ως παρελθόν, αλλά δεν κατοχυρώνεται ως παρόν. Χρησιμοποιείται ως ιστορική αναφορά, αλλά όχι ως ενεργό θεσμικό κέντρο. Και αυτή είναι η βαθύτερη παθογένεια: η πόλη διαθέτει συμβολικό κεφάλαιο, αλλά δεν το μετατρέπει σε θεσμικό κεφάλαιο.
Πρωτοβουλίες ανάδειξης
Η απάντηση για τη Θεσσαλονίκη, όμως, δεν μπορεί να είναι η διαμαρτυρία. Η πόλη με πρωτοβουλία της πολιτικής, οικονομικής και πνευματικής ηγεσίας της πρέπει να αναλάβει δραστηριότητες ανάδειξής της και να διεκδικήσουν θεσμικά τον χώρο της. Να διεκδικήσουν από τις Βρυξέλλες και από τις χώρες μέλη της Ε.Ε. μια μόνιμη ευρωπαϊκή δομή για τα Δυτικά Βαλκάνια Αυτό θα ωφελούσε ολόκληρη την Ελλάδα. Θα έδινε στη χώρα εργαλείο επιρροής στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, θα αξιοποιούσε το λιμάνι, τα πανεπιστήμια, τη γεωγραφία και την ιστορική μνήμη της Θεσσαλονίκης.
Η Θεσσαλονίκη και μαζί της οι άλλες περιφερειακές πόλεις πρέπει να αναζητήσουν λύσεις στην Ευρώπη. Όχι επειδή η Ευρώπη είναι ιδανική, αλλά επειδή προσφέρει έναν υπερεθνικό χώρο μέσα στον οποίο οι πόλεις μπορούν να αποκτήσουν ρόλο πέρα από τα στενά όρια των εθνικών συγκεντρωτισμών. Η υπέρβαση του κλασικού εθνικού κράτους, ειδικά στην ελληνική περίπτωση, μπορεί να λειτουργήσει απελευθερωτικά. Ο ελληνισμός υπήρξε πάντοτε ευρύτερος από το κράτος. Υπήρξε εμπορικός, ναυτικός, εκπαιδευτικός, οικουμενικός. Η Θεσσαλονίκη μπορεί να ευημερήσει ξανά μέσα σε έναν τέτοιο χώρο: ευρωπαϊκό, βαλκανικό, μεσογειακό.
Αλλά για να το πετύχει πρέπει να αντιμετωπίσει και το δικό της εσωτερικό πρόβλημα: την απουσία πραγματικής αστικής τάξης. Η Θεσσαλονίκη έχει εύπορους. Όμως οι εύποροι δεν συνιστούν αστική τάξη. Αστική τάξη δεν είναι απλώς το χρήμα. Είναι η συνείδηση ευθύνης απέναντι στην πόλη. Είναι η ικανότητα να δημιουργείς θεσμούς, να χρηματοδοτείς πολιτισμό, να προστατεύεις τον δημόσιο χώρο, να στηρίζεις πανεπιστήμια, να παράγεις ύφος, κύρος και συνέχεια. Με αυτή την έννοια, ο τελευταίος μεγάλος αστός της Θεσσαλονίκης ήταν ο Βελλίδης. Μετά από αυτόν υπήρξαν παράγοντες, επιχειρηματίες, χορηγοί, επιτυχημένοι επαγγελματίες. Δεν συγκροτήθηκε όμως μια τάξη ικανή να μετατρέψει την οικονομική επιφάνεια σε δημόσιο ρόλο.
Γι’ αυτό η πόλη πρέπει να ξεπεράσει και τις δικές της φοβίες. Η Θεσσαλονίκη ήκμασε όταν ήταν ανοιχτή. Όταν δεχόταν ανθρώπους, γλώσσες, ιδέες, εμπόριο, ξένες κοινότητες, ευρωπαϊκές επιρροές. Στο παρελθόν της έζησαν και έδρασαν σημαντικοί ευρωπαϊκοί αστικοί κύκλοι, μεταξύ των οποίων και γαλλόφωνοι, εβραϊκοί, εμπορικοί και εκπαιδευτικοί κόσμοι που συνέδεαν την πόλη με τη Δύση.
