Περί πολέμου ο λόγος ! Ασφυκτιούν καθημερινά τα τηλεοπτικά παράθυρα από αναλυτές- «ειδικούς» και μη, οι οποίοι αναλώνονται στο να ερμηνεύσουν τα γεγονότα του πολέμου, ΗΠΑ- Ισραήλ- Ιράν. Εν τη ρύμη του λόγου τους κάποιοι δεν δίστασαν να χρησιμοποιήσουν και τη φράση: «πόλεμος πατήρ πάντων», θεωρώντας τον ως κάτι φυσικό και αναγκαίο, χωρίς να γνωρίζουν την βαθύτερη ερμηνεία του και τη σκοπιμότητα για την οποία ειπώθηκε. Δοθείσης, λοιπόν, της ευκαιρίας ας σχολιάσουμε απαντώντας και στα δυο ερωτήματα, που ο τίτλος υποβάλλει.
Ο προσωκρατικός φιλόσοφος Ηράκλειτος έγραψε ότι «Πόλεμος πάντων μὲν πατήρ ἐστι », (απόσπασμα 53). Μια φράση που διασχίζει τους αιώνες σαν αστραπή, προκαλώντας ερμηνείες, παρεξηγήσεις και φιλοσοφικές αναζητήσεις. Ο Ηράκλειτος δεν υμνούσε τον πόλεμο ως αιματοχυσία, μιλούσε για τη σύγκρουση ως κινητήρια δύναμη της ζωής, για την ένταση των αντιθέτων που γεννά εξέλιξη. Δεν αφορά μόνο τη βία αλλά την παλίντονη αρμονία (όπως στο τόξο) που κινεί το σύμπαν, διαμορφώνει θεούς /ανθρώπους, δούλους και ελεύθερους. Κι όμως, στην ιστορική της εφαρμογή, η φράση αυτή συχνά χρησιμοποιήθηκε για να δικαιολογήσει πραγματικές συγκρούσεις, όπου το «μάρμαρο» το πληρώνουν οι αθώοι.
Στη θεωρία, ο πόλεμος (από το ομηρικό πελεμίζω=δονούμαι, σείομαι, τρέμω), παρουσιάζεται ως αναγκαιότητα, ως μέσο υπεράσπισης ιδανικών, πίστης, πατρίδας ή συμφερόντων. Στην πράξη όμως, τα πεδία των μαχών γεμίζουν από αδικοχαμένους, που τα νιάτα τους δεν πρόλαβαν να ανθίσουν! Οι άμαχοι – παιδιά, ηλικιωμένοι, οικογένειες – μετατρέπονται σε παράπλευρες απώλειες μιας σύγκρουσης, που δεν επέλεξαν. Τα σπίτια γίνονται ερείπια, οι μνήμες στάχτη, και η καθημερινότητα ένας αγώνας επιβίωσης.
Η ιστορία, ωστόσο, από την Αρχαιότητα μέχρι τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αποδεικνύει πως κάθε πολεμική αναμέτρηση, όσο «δίκαιη» κι αν παρουσιάστηκε, άφησε πίσω της αμέτρητους αθώους νεκρούς. Οι ηγέτες χαράσσουν στρατηγικές πάνω σε χάρτες, όμως οι λαοί βιώνουν τις συνέπειες πάνω στο ίδιο τους το σώμα και την ψυχή. Τελικά, ο πόλεμος δεν αποκαθιστά την τάξη, γεννά χάος, καλλιεργεί φόβο, συνθλίβει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Κι όταν διαλυθούν οι καπνοί, δεν μένει η δόξα . Μένουν ορφανά, πρόσφυγες, μνήμες, που δεν γιατρεύονται.
Ίσως, λοιπόν, το βαθύτερο νόημα του «πόλεμος πατήρ πάντων» να μην είναι η εξύμνηση της σύγκρουσης, αλλά η υπενθύμιση πως η ένταση και η αντίθεση είναι στοιχεία της ανθρώπινης φύσης. Επιλέγει τελικά ο άνθρωπος τη δημιουργική σύγκρουση των ιδεών ή τη βίαιη σύγκρουση των όπλων;
Γιατί, όσο οι κοινωνίες δεν μαθαίνουν να λύνουν τις διαφορές τους με διάλογο, δικαιοσύνη και αλληλεγγύη, τόσο το «μάρμαρο» θα συνεχίσουν να το πληρώνουν οι αθώοι. Και τότε η φιλοσοφική ρήση μετατρέπεται σε τραγική πραγματικότητα — μια πραγματικότητα που βαραίνει όχι τους ισχυρούς, αλλά τους αδύναμους και ανυπεράσπιστους.
