Πριν λίγες ημέρες γιορτάσαμε άλλη μια επέτειο της Επανάστασης του 21, που η τύχη το έφερε να επικρατήσει σε περιοχή που προδίκαζε και την εξέλιξη του κράτους που δημιούργησε.
Αυτό μπορέσαμε ως μαγιά του ελληνισμού, αυτό φτιάξαμε. Το θέμα είναι αν είναι δυνατόν σήμερα να διορθωθούν διαχρονικές παθογένειες που χρονολογούνται από την εποχή της βαυαροκρατίας.
Ο ακραίος, σήμερα, συγκεντρωτισμός, πηγή πολλών δεινών και παθογενειών της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας, έχει τη βάση του στην Επανάσταση, αλλά, τότε, λόγω των πολέμων, ήταν δικαιολογημένος.
Η βαυαροκρατία τον μετέτρεψε σε μόνιμη κρατική ιδεολογία, και γύρω από την αντιβασιλεία και τον Όθωνα συγκρότησε τον πρώτο ανακτορικό-φιλοβασιλικό πυρήνα του νεοελληνικού κράτους. Αυτόν τον πυρήνα που ταλαιπώρησε την Ελλάδα ως την μεταπολίτευση του 1974.
Ο ελληνισμός έχει ιστορικό βάθος. Το νεοελληνικό κράτος, είναι, δυστυχώς, ακόμη ρηχό.
Μια σύντομη ματιά στην ιστορική διαδρομή, στους Περσικούς Πολέμους οι Έλληνες υπερασπίστηκαν όχι μόνο εδάφη αλλά έναν κόσμο ελευθερίας. Στον Πελοποννησιακό Πόλεμο φάνηκε η μεγάλη ελληνική αρρώστια: η διχόνοια. Στη Χαιρώνεια λύθηκε, με μακεδονικό τρόπο, το πρόβλημα της κατακερματισμένης ισχύος των πόλεων. Ο Φίλιππος ένωσε τον ελληνικό κόσμο πολιτικά και ο Αλέξανδρος τον έκανε οικουμενικό. Από εκεί και μετά, το όνομα του Έλληνα, η ελληνική γλώσσα και η ελληνική παιδεία εγκαθίστανται σε όλη την ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή. Το Βυζάντιο μετέπλασε αυτήν την πορεία. Και το 1821 επανέφερε πολιτικά έναν ιστορικό λαό που υπήρχε ήδη στη μνήμη, στην Εκκλησία, στις κοινότητες, στη γλώσσα, στη συνείδηση.
Η υπερσυγκέντρωση
Το κράτος, όμως, που προέκυψε από το 1821 αντί να γίνει έκφραση του ελληνισμού, έγινε μηχανισμός εξουσίας. Αντί να αποκτήσει ιστορική αυτοσυνειδησία, μετατράπηκε σταδιακά σε κομματικό κράτος. Αντί να συγκροτήσει θεσμούς, συγκρότησε εξαρτήσεις. Αντί να αποκεντρώσει, συγκέντρωσε. Αντί να δώσει βάθος στη χώρα, την μάζεψε σε ένα κέντρο.
Αυτό είναι το βασικό πρόβλημα του ελληνικού κράτους: η υπερσυγκέντρωση.
Η υπερσυγκέντρωση δεν είναι μία μόνο διοικητική δυσλειτουργία. Είναι η μήτρα όλων σχεδόν των παθολογιών. Από αυτήν παράγεται η διαφθορά, γιατί όποιος ελέγχει το κέντρο ελέγχει τα πάντα. Από αυτήν παράγεται ο παρασιτισμός, γιατί όλοι εξαρτώνται από την εγγύτητα προς το κέντρο. Από αυτήν παράγεται η υποβάθμιση της περιφέρειας, γιατί η χώρα οργανώθηκε ως υπερτροφική πρωτεύουσα και όχι ως εθνικός χώρος με πολλούς ζωντανούς πόλους. Από αυτήν παράγεται και ο πρωθυπουργικός δεσποτισμός, γιατί σε ένα τέτοιο σύστημα η εκτελεστική εξουσία καταπίνει τα θεσμικά αντίβαρα.
Σήμερα δεν λειτουργούν οι θεσμοί. Η αυτοδυναμία δίνει στον εκάστοτε πρωθυπουργό υπερεξουσίες. Το Κοινοβούλιο υποβαθμίζεται. Η Δικαιοσύνη ελέγχεται. Τα μέσα ενημέρωσης έχουν μια ιδιότυπη εξάρτηση. Η κοινωνία των πολιτών παραμένει αδύναμη ή επιχειρείται να ελεγχθεί. Το κράτος δικαίου χωλαίνει. Και η χώρα διοικείται με όρους κατοχής και νομής της εξουσίας.
Αυτό το κράτος δεν έχει όραμα και είναι διχασμένο ως προς την ταυτότητά του. Ούτε οι λαοί, ούτε τα κράτη που συγκροτούν, μπορούν να ζήσουν χωρίς ταυτότητα και οράματα. Αν λείψουν, τα κράτη και τα έθνη παρακμάζουν.
Στη σημερινή Ελλάδα, η κοινωνική πλειοψηφία αισθάνεται ως συνέχεια του ελληνισμού. Ένα τμήμα, όμως, της ελίτ και της κυρίαρχης πολιτικής τάξης αδιαφορεί γι’ αυτήν τη συνέχεια ή την αντιμετωπίζει ως βάρος, ως κάτι που πρέπει να αποδομηθεί, να σχετικοποιηθεί ή να μπει στην άκρη. Έτσι δημιουργείται μια επικίνδυνη απόσταση ανάμεσα στην κοινωνική πλειοψηφία και στην πολιτική διαχείριση του κράτους.
Η χώρα κινδυνεύει
Ζούμε σε έναν κόσμο στον οποίο οι παλιές βεβαιότητες καταρρέουν. Οι συμμαχίες γίνονται πιο ρευστές. Η ενέργεια, οι θαλάσσιοι δρόμοι, οι μεταφορικοί διάδρομοι, οι υποδομές, ο πληθυσμός, ξαναμπαίνουν στο κέντρο της ιστορίας. Η Ελλάδα δεν μπορεί να στηρίζεται στην ιδέα ότι πάντοτε θα υπάρχει κάποιος τρίτος να την κρατήσει όρθια. Ούτε η αμερικανική ομπρέλα είναι βεβαιότητα αιώνια, ούτε η Ευρώπη έχει ακόμη συγκροτηθεί σε ενιαία στρατηγική δύναμη, ούτε το ΝΑΤΟ αίρει αυτομάτως τις απειλές, όταν μέσα του υπάρχει και η χώρα που απειλεί την Ελλάδα.
Και την ίδια ώρα, η χώρα αποδυναμώνεται στο εσωτερικό. Γηράσκει. Συρρικνώνεται δημογραφικά. Η περιφέρεια αδειάζει. Η παραγωγική της βάση παραμένει ασταθής. Η χαμηλή παραγωγικότητα πιέζει την οικονομία. Η φτώχεια διευρύνεται. Το σύστημα θυμίζει συχνά ένα υβρίδιο κοτζαμπασισμού, κρατισμού και ολιγαρχικής διαπλοκής. Πέντε οικογένειες γύρω από το εκάστοτε ισχυρό κέντρο λυμαίνονται την ισχύ και τον δημόσιο πλούτο.
Η χώρα κινδυνεύει. Το πρόβλημά της είναι υπαρξιακό.
Στη βάση ενός τέτοιου προβληματισμού, οι διαμορφωτές της πολιτικής της πρέπει να διερευνήσουν τις προβολές ως το 2025. Ποιες πολιτικές πρέπει να αναπτυχθούν;
Ιδού, επιγραμματικά μερικές:
– Πως θα αντιμετωπίσει η χώρα το δημογραφικό πρόβλημα;
– Ποια εξωτερική πολιτική θα ακολουθήσει στην περίπτωση που η ρήξη ΗΠΑ-Ευρώπης δεν είναι συγκυριακή;
– Τι θα κάνει η χώρα στον αμυντικό τομέα αν αποσυρθεί η αμερικανική ομπρέλα;
Η συνεργασία με το Ισραήλ έχει θετικές πλευρές (αντιμετώπιση της Τουρκίας και ενίσχυση του ελληνικού lobbying) αλλά δεν μπορεί οι σχέσεις της χώρας να μείνουν μόνο στη συνεργασία αυτή. Πρέπει να επεκταθούν και σε άλλες χώρες της Μέσης Ανατολής.
– Ο τουρκικός επεκτατισμός είναι υπαρκτή απειλή και μπορεί να περιορισθεί, μόνο, με αλλαγή της υφής το τουρκικού κράτους. Η συμμετοχή των Κούρδων στην τουρκική διοίκηση και η αντικατάσταση του τουρκισμού ως ιδεολογίας θα είναι μια καλή εξέλιξη, την οποία η Ελλάδα πρέπει να ενθαρρύνει στο όνομα του ενδιαφέροντος εκδημοκρατισμού της γειτονικής χώρας.
Στην Κύπρο θα πρέπει να προσεχθεί η μαζική, μόνιμη και όχι προσωρινή λόγω των πολέμων, εγκατάσταση Ισραηλινών. Κανείς δεν εγγυάται τα όρια ενός Μεγάλου Ισραήλ.
Επανειλημμένως έχει προταθεί από τις στήλες αυτές η ανάπτυξη μιας πολιτικής στη βάση ενός γεωπολιτικού τριγώνου: Κρήτη, Θεσσαλονίκη, Κύπρος. Με την Αθήνα στο κέντρο, να συντονίζει.
